• خرده فروشی رقابتی شد.

در سال ١٩٩٣ بازار برق در نروژ راه اندازی شد. نظارت و تنظیم روابط بازار به وزارت انرژی و منابع آبی نروژ و مدیریت بازار که ساختار تبادلات آن به صورت حوضچه بود، به شرکت سامجورینگتن^[۱۴۷] سپرده شد. استاتکرافت^[۱۴۸] که قبل از تجدید ساختار بزرگ‌ترین شرکت تولیدی به شمار می‌رفت، حدود ٣٠ % از بازار تولید را به دست گرفت و باقیمانده بازار میان شرکت‌های کوچک‌تر تولیدی، تقسیم شد. بهره ­برداری از شبکه سراسری انتقال به شرکت استاتنت مارکت اس اف^[۱۴۹] واگذار شد. بعدها یکی از زیر شاخه­ های استاتنت، موسوم به استاتنت مارکت ای اس^[۱۵۰] مسئول راه اندازی و بهره ­برداری از کل بازار برق (نوعی بورس مبادله برق) گردید. شرکت‌های برق شهری موظف شدند که از طریق قراردادهای دوجانبه با ژنراتورهایی که پیش‌تر مالک آنها بودند، انرژی را بخرند (تابورز^[۱۵۱]، ۱۹۹۶).
برخلاف بازار برق انگلستان که بهای انرژی به روش مبتنی بر حراج تعیین می­ شود، بیشتر مبادلات در بازار برق نروژ به شکل قراردادهای دوجانبه بود. علاوه بر این، بورس تبادل قدرت نیز برای بهبود امنیت و پایایی شبکه، راه ­اندازی شده تا تولیدکنندگانی که موفق به فروش انرژی از طریق داد و ستدهای دوجانبه نمی­شوند و یا می­خواهند در بازار لحظه­ای سود بیشتری به دست آورند، بتوانند در این بازار مشارکت کنند. بورس تبادل قدرت نروژ، که استاتنت مارکت نیز نامیده می­ شود، یک بازار آنی با افق زمانی کار ٢۴ ساعته

برای حفظ پایداری شبکه و یک بازار آتی^[۱۵۲] با افق زمانی تا ٣ سال را در بر می­گرفت. این بازار در ۱۹۹۶ به بورس تبادل برق نروژ و سوئد تبدیل شد و در نهایت تبدیل به بورس مبادلات برق هر چهار کشور منطقه شد. در حال حاضر این بازار در مالکیت مشاع^[۱۵۳] استاتنت و سونسکاکرافتنت^[۱۵۴] سوئد بوده و نوردپول^[۱۵۵] نامیده می‌شود (همان).
برخلاف نروژ و تا حدودی سوئد که بخش اعظم تولید برق را نیروگاه­های برقابی بر عهده دارند، فنلاند از منابع انرژی طبیعی تقریباً بی­بهره است و بیشتر انرژی الکتریکی آن در نیروگاه‌های فسیلی و هسته­ای تولید می­ شود. هم­تولیدی^[۱۵۶] (انرژی گرمایی و الکتریکی) در این کشور معمول است و فنلاند به طور کلی یک واردکننده انرژی به شمار می‌رود. بازار کشور فنلاند در سال ١٩٩۵ گشایش یافت و روند مقرراتزدایی تا پاییز ١٩٩٨ به پایان رسید و از آن پس مصرف­ کنندگان توانستند بدون پرداخت هزینه­ های اضافی، تولیدکننده خود را برگزینند. مدیریت و بهره ­برداری از شبکه انتقال به یک شرکت نیمه دولتی به نام فینگرید^[۱۵۷] سپرده شد که مالکیت آن در اختیار صنایع، تولیدکنندگان برق و دولت بود. این شرکت در سال ١٩٩٨ بورس تبادل قدرت فنلاند را خرید و نیمی از سهام آن را به شرکت انتقال سونسکاکرافتنت در سوئد فروخت. بورس برق فنلاند (El - Ex) شاخه فنلاندی نوردپول به شمار می‌رود (توماس^[۱۵۸]، ۲۰۰۴).
به دلیل تفاوت موجود در ساختار مالکیت صنعتی دانمارک با دیگر کشورهای شمال اروپا، این کشور دیرتر به جمع کشورهایی که صنعت برق را آزاد کرده ­اند، پیوست. دانمارک در سال ١٩٩٩ بازار برق را برای مصرف­کنندگانی با مصرف سالانه ١٠٠ گیگاوات بر ساعت یا بیشتر راه ­اندازی و به این ترتیب عملاً ٩٠ % از صنعت برق را رقابتی کرد. بر اساس قانون اساسی دانمارک، صنعت این کشور دارای ساختاری غیرانتفاعی است و هر چند صنایع برق از دارایی­ های فراوانی برخوردارند، اما درآمد آنها چندان زیاد نیست. مازاد درآمد صنایع به نهادهای عمومی مانند شهرداری‌ها یا تعاونی‌های غیرانتفاعی اختصاص می­یابد. بر اساس این قانون، شرکت‌های تولیدی در مالکیت شرکت‌های انتقال و این شرکت‌ها نیز به نوبه خود، تحت مالکیت شرکت‌های
توزیع قرار دارند که مدیریت آنها نوعاً بر عهده‌ شهرداری‌ها است. این ساختار قانونی، به کندی حرکت به سمت تجدید ساختار منجر شده و نتوانسته است سرمایه ­گذاران بیرون از دولت را برای حضور در بازار ترغیب کند. با این حال، تلاش­هایی به شکل ائتلاف و ادغام در میان صنایع تولیدی مشاهده می­ شود. علاوه بر این ویژگی‌ها، دانمارک دارای دو شبکه انتقال مجزا است که ترانزیت برق را دشوار می­ کند به همین دلیل اگر چه نوردپول در سال ٢٠٠٠، دانمارک را زیر پوشش گرفته اما دو ناحیه قیمت­ گذاری ایجاد کرده است. در دانمارک بیشتر انرژی الکتریکی، از سوخت­های فسیلی، زغال سنگ، نفت و گاز طبیعی تأمین می­ شود. هم­تولیدی و تولید انرژی از باد نیز به دلیل ملاحظات زیست محیطی، در حال گسترش است (گرده^[۱۵۹]، ۲۰۰۲).
بازار نورد پول دارای سه رکن است: بازار لحظه­ای ٢۴ ساعته (Elspot)، بازار تنظیم شده^[۱۶۰] برای تضمین پایداری شبکه به کمک خریدهای بسیار کوتاه مدت (Elbas) و بازار آتی (Eltermin and Eloptions). مبادلات فیزیکی قدرت در دو بازار نخست صورت می­گیرد، بازار آتی نیز یک بازار مالی بوده و با هدف مقابله با نوسانات قیمت ایجاد شده است.
بازار آنی بازار روز قبل است. در این بازار ۱۲ تا ۳۶ ساعت قبل از مبادله فیزیکی مقادیر عرضه و تقاضا و قیمت مربوطه اعلام و قیمت و مقدار مبادله در محل برخورد عرضه و تقاضا برای هر ساعت از روز تعیین می­ شود. بر اساس قانون همه می­توانند در بازار شرکت کنند اما در عمل تنها مصرف کنندگان عمده (توزیع کننده­ها، معامله گران و صنایع بزرگ) و تولیدکنندگان در این بازار فعالیت می­ کنند. تقریباً ۷۰ درصد از مبادلات در بازار آنی انجام می­گیرد. بازار تنظیم شده جایی است که در آن قراردادهای کوتاه مدت برای جبران کاستی‌ها در بازار آنی انجام می­ شود. یک ساعت مانده به مبادله فیزیکی، اپراتور سیستم انتقال (TSO^[161]) به متعادل سازی بازار آنی می ­پردازد. اگر مازاد مصرف وجود داشته باشد، TSO از تولید کنندگان دارای ظرفیت مازاد تقاضای تولید نموده و اگر کمبود مصرف وجود داشته باشد، مازاد تولید توسط TSO خریداری می­ شود. تعیین قیمت در این بازار بر عهده TSO است. قیمت در این بازار بر اساس قیمت تولید کننده نهایی که برای تأمین مصرف لازم است عرضه نماید تعیین می­ شود. بازار آتی جایی است که در آن
برای مقابله با تغییرات قیمت قراردادهای بلند مدت تنظیم می­ شود. یکی از مشخصه­های نورد پول این است که مشارکت در بورس برق اجباری نیست و تولیدکنندگان و مصرف کنندگان حق انتخاب برای شرکت یا عدم شرکت دارند. همچنین این بازار علاوه بر رقابت در سطح عمده، به مصرف کنندگان حق انتخاب عرضه کننده را داده و رقابت در سطح خرده فروشی نیز وجود دارد. بر خلاف بازارهای آمریکای جنوبی، تجدید ساختار در این بازار با خصوصی سازی همراه نبوده و مالکیت بخش تولید به بخش خصوصی واگذار نشده است (سریوستیوا و همکاران^[۱۶۲]، ۲۰۱۱).
در ارزیابی وضعیت بازار برق در شمال اروپا می‌توان به نکات زیر اشاره کرد:

• خصوصی­سازی که از ابتدای راه ­اندازی بازار، به عنوان یکی از مهم‌ترین اهداف مطرح بوده هنوز به طور کامل تحقق نیافته است و صنعت برق هنوز هم در سطوح مختلف تحت مالکیت عمومی قرار دارد (آموندسن و برگمن^[۱۶۳]، ۲۰۰۶).

• کاهش ظرفیت ذخیره در دسترس یکی دیگر از نتایج راه ­اندازی بازار بوده است. بخش تولید نتوانسته است همگامی خود را با مصرف حفظ کند؛ چرا که سرمایه ­گذاری خصوصی برای ایجاد ظرفیت ذخیره­ای که مصرف دائمی ندارد و به ندرت مورد بهره ­برداری قرار می‌گیرد، سودآور نیست. همین مسأله به کاهش انگیزه ساخت نیروگاه‌های جدید منجر می­ شود و دولت‌ها را واداشته است تا قوانینی را برای مقابله با کمبود انرژی از راه قطع عرض آن تدوین کنند (همان).

• انعطاف پذیری قیمت باعث شده که با کاهش عرضه (برای مثال در اثر بارندگی) قیمت افزایش یافته و مصرف به طور خودکار کاهش یابد.

• با وجود موارد فوق ایجاد رقابت و شفافیت در بازار موجب کاهش نسبی قیمت‌ها در پی راه ­اندازی بازار برق، شده و همزمان بهبود کارایی تولید باعث شده تا تولید کنندگان سود مناسبی به دست آورند (همان).

۳-۴- بازار برق بریتانیا
بخش اعظم انرژی برق در بریتانیا از سوخت­های فسیلی تولید می­ شود. تا سال ۲۰۰۴ در بریتانیا ۳۹ درصد تولید برق از گاز طبیعی، ۳۳ درصد از زغال سنگ، ۱۹ درصد از انرژی هسته­ای، ۴ درصد از انرژی بادی، ۱ درصد از آب و ۱ درصد از نفت ایجاد شده است (DECC, 2007). بریتانیا به دو ناحیه انگلیس- ولز و اسکاتلند تقسیم می‌شود. قبل از قانون برق ۱۹۸۹ بخش اعظم تاسیسات تولید و انتقال برق در انگلستان دولتی بود که قیمتی که در آن ژنراتورها برق عرضه می­کردند را تنظیم می­کرد. هیئت مدیره مرکزی تولید برق^[۱۶۴] (CEGB) بسیاری از امکانات انتقال و تولید برق را در دست داشت و ۱۲ هیئت مدیره منطقه­ای برق^[۱۶۵] (AEB) توزیع برق به مصرف کنندگان را بر عهده داشتند. صنعت برق بریتانیا، از پیشگامان تجدید ساختار در اروپا است. خصوصی­سازی صنعت برق در سال ۱۹۹۰ آغاز شد و در سه مرحله، نخست در انگلستان و ولز، سپس در اسکاتلند و نهایتاً در ایرلند شمالی به سرانجام رسید. با شروع تجدید ساختار، هیأت مرکزی تولید برق^[۱۶۶] به چهار نهاد تبدیل شد که عبارت بودند از دو شرکت خصوصی تولید (نشنال پاور^[۱۶۷] و پاورژن^[۱۶۸])، یک تولیدکننده دولتی (نوکلیرالکتریک^[۱۶۹]) و شرکت ملی شبکه (NGC^[170]) به عنوان بهره­بردار مستقل سیستم. در مرحله بعد هیأتهای محلی برق، در قالب ۱۲ شرکت برق منطقه­ای (REC^[171]) خصوصی شدند. این شرکت­ها در برخی از بخش­های کشور، توزیع کننده محلی انحصاری برق به شمار می­آیند (کلارک^[۱۷۲]، ۲۰۰۵). در بخش انتقال، از آنجا که رقابت نمی‌توانست وارد شود، NGC با تشکیل یک انحصار طبیعی عمودی یکپارچه، سیستم انتقال را حفظ نمود. بنابراین مسئولیت NGC برنامه­ ریزی و گسیل تولید برای پاسخگویی به تقاضای واقعی به صورت روزانه، پیش بینی تقاضا با توجه به شرایط آب و هوایی و الگوهای تقاضا برای هر نیم ساعت از روز بعد و برنامه­ ریزی برای پیشنهادات تولیدکنندگان بود.
ساختار اولیه مبادلات در بازار برق بریتانیا، سیستم حوضچه قدرت بود اما این ساختار هم اکنون تغییر کرده است. در ساختار حوضچه قدرت، تولیدکنندگان پیشنهادهای تولید و قیمت خود را عرضه می‌کردند.
شرکت­های برق منطقه­ای نیز بار پیش‌بینی شده مورد نیاز را یک روز زودتر در اختیار مدیر بازار قرار می‌دادند. این پیشنهادها و پیش ­بینی­ها در بازه­های نیم ساعتی برای روز بعد انجام می­پذیرفت. بنابراین، بار و توزیع جغرافیایی آن از پیش تعیین می­شد و به اطلاع مدیر بازار می‌رسید. پیشنهاد تولید و قیمت تولیدکنندگان به شکل منحنی­های افزایشی قیمت بر حسب میزان تولید ارائه می­شد. بر اساس این منحنی­ها، آمادگی تولید هر یک از نیروگاه­ها در هر بازه نیم ساعتی همراه با قیمت متناظر آن تولید تعیین می­شد. بنابراین مدیر بازار (NGC) با دریافت مقدار عرضه و تقاضا، برنامه زمان‌بندی تولید هر نیروگاه را همراه با بهای مرزی انرژی قیمت پیشنهادی توسط آخرین تولیدکننده که پیشنهاد عرضه او پذیرفته می­­شود، در بازه­های نیم ساعتی از روز بعد تعیین می­نمود و سپس به اجرا درمی­آورد. در این برنامه­ ریزی، نخست از قیود انتقال صرف‌نظر می­شد و سپس با اجرای مدیریت تراکم و برنامه تخصیص هزینه تلفات انتقال، در صورت لزوم، برنامه بهره ­برداری از خطوط انتقال و قیمت­های متناظر اصلاح می­شد. بهای تولید در سطح سیستم یکسان است و در صورت نیاز به منابع تولید جدید برای رفع تراکم سیستم انتقال، هزینه افزوده به مشتری تخصیص می­یابد. نظارت بر سیستم توسط هیأت تنظیم بازارهای گاز و برق^[۱۷۳] (OFGEM) انجام می­شد (همان).
این ساختار به دلیل بروز برخی از کاستی‌ها در سال ۲۰۰۱ مورد تجدید نظر قرار گرفت. در مارس ۲۰۰۱، ترتیبات تجاری جدید انرژی^[۱۷۴] (NETA) جایگزین حوضچه قدرت انگلستان و ولز شد. در سال ۲۰۰۴ اسکاتلند نیز وارد این بازار شد و سیستم جدید به تجارت برق بریتانیا و ترتیبات انتقال^[۱۷۵] (BETTA) تغییر نام داد (جولیتی و همکاران^[۱۷۶]، ۲۰۰۹). دلایل ناکارآمدی ساختار نخستینِ بازار برق بریتانیا را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

• طراحی ضعیف حوضچه توان

• تمرکز شدید تولید

• رقابتی نبودن تقاضا

• کثرت قراردادهای موقت در بازار کلان برق

• ناآشنایی بازیگران بازار برق با سازوکارهای حضور و رقابت در بازار

• ساز و کار پرداخت جریمه بر اساس ارزش بار قطع شده^[۱۷۷] و احتمال قطع بار، کاستی اساسی ساختار نخستین شمرده می­ شود، زیرا به جای سرمایه ­گذاری جدید، کمبود تولید را تشویق می­ کند و از سوی دیگر امکان به بازی گرفتن بازار را توسط تولیدکنندگان پرقدرت و ذی‌نفوذ، یعنی مالکان ژنراتورهای کلیدی و حساس، از راه احتکار و کم فروشی فراهم می ­آورد.

• پرداخت یکسان به تمامی برندگان حراج (حراج تک قیمتی) ویژگی نامطلوب دیگر این ساختار است، که می‌تواند به بروز قدرت بازار و تأثیرگذاری تولید بر قیمت منجر شود. شیوه قیمت­ گذاری در ساختار نوین، شیوه پرداخت بر اساس پیشنهاد است و علاوه بر این دادوستد محدود به حوضچه نیرو نیست.

در ساختار نوین، انحصار تولید از دو شرکت بزرگ خصوصی بیرون رفت و رقابت در تولید گسترش یافت و با توسعه انواع مبادلات در بازار، مشارکت طرف تقاضا در بازار افزایش یافت. در عملکرد بازار برق NETA/ BETTA اپراتور سیستم^[۱۷۸] (SO) و بورس برق (PX) نقش محوری دارند. در بورس برق و در معاملات آنی، مدیر بازار در بازه­های نیم ساعتی از روز بعد بازار را تسویه و خریدار و فروشنده را تعیین می­ کند. پرداخت به فروشندگان در این بازار بر اساس پیشنهاد است. علاوه بر این مبادله از طریق کارگزاران، معاملات مستقیم خارج از بورس (OTC^[179]) و دیگر ابزارهای مالی (آپشن­ها و فیوچرها) نیز بخشی از معاملات بازار است. در بازار آنی بورس قدرت، که بازار روز بعد است، معامله­گران در بازار ملزم هستند تا ساعت ۱۱:۰۰ صبح روز قبل از مبادله، سطح تولید مورد انتظار برای بازه­های نیم ساعتی از تمام ساعات روز را به NGC اعلام نمایند. پس از آن NGC نیازهای بالقوه سیستم قدرت را ارزیابی می کند و در صورت نیاز به توان اضافی برای تعادل تولید و مصرف، از نیروگاه­هایی که مایلند در این بازار فعال شوند، برای ایجاد این تعادل
دعوت به عمل می ­آورد. مکانیزم متعادل­سازی به SO اجازه می‌دهد تا توازن محلی و ملی تولید و مصرف را در زمان واقعی برقرار نماید (باجپایی و سینگ^[۱۸۰]، ۲۰۰۴). واحد خدمات بار نیاز هست از طریق اطلاعیه فیزیکی تا ۵/۳ ساعت قبل از تحویل فیزیکی بار وضعیت خود را اعلام نماید و این زمانی است که معاملات متعادل سازی انجام می­گیرد (نمودار ۳-۲).
نمودار (۳-۲): ساختار NETA
منبع: سیموندز^[۱۸۱] (۲۰۰۲)
پس از اعمال اصلاحات اولیه در صنعت برق بریتانیا بخصوص از سال ۱۹۹۸، قیمت عمده فروشی برق در بریتانیا ۴۰ درصد کاهش یافته است (مک گری گور^[۱۸۲]، ۲۰۰۱) همچنین شواهد نشان دهنده بهبود در
عملکرد تولیدکنندگان برق و افزایش کارایی پس از ایجاد بازار NETA می­باشد (نیوبری^[۱۸۳]، ۲۰۰۶). از این روی با وجود برخی کاستی‌ها، بازار برق بریتانیا یکی از نمونه های موفق در میان بازارهای برق در جهان می­باشد.
۳-۵- بازار برق کالیفرنیا
برخلاف بیشتر کشورهای دنیا، تولید و توزیع انرژی الکتریکی در ایالات متحده آمریکا همواره به وسیله شرکت‌های خصوصی با ساختار یکپارچه عمودی انجام می­شده است که تنها در بازار خرد تحت قوانین ایالتی عمل می‌کرده‌اند. کالیفرنیا نیز به عنوان پرجمعیت­ترین ایالت آمریکا از این قاعده مستثنا نبوده و تقریباً ۸۰% برق آن توسط سه شرکت بزرگ خصوصی^[۱۸۴] (IOUs): تأمین می­شده است:

• در نیمه شمالی شرکت PG&E ^[۱۸۵]

• در نواحی جنوبی شرکت SCE ^[۱۸۶]

• در شهر سان­دیگو شرکت SDG&E ^[۱۸۷]

در این میان تنها وضعیت شهر لس‌آنجلس استثنایی بوده است که انرژی آن توسط بزرگ‌ترین شرکت برق دولتی در تمام ایالات متحده، یعنی ^[۱۸۸]DWP تأمین می­شد. ساختار بخش برق در ایالت کالیفرنیا مطابق نمودار (۳-۳) بود. قانون‌گذاری و نظارت بر عملکرد شرکت‌های خصوصی تحت نظر کمیسیون شرکت‌های عمومی کالیفرنیاPUC) ^[۱۸۹]) انجام می­شد. این نهاد، نه تنها وظیفه تعیین نرخ‌های برق را به عهده داشت، بلکه تقریباً بر تمامی بخش‌های صنعت نظارت می­کرد، استانداردهای کاری و کارآمدی را تدوین می­کرد و تعیین چگونگی سرمایه ­گذاری در بخش‌های تولید و انتقال را بر عهده داشت و علاوه بر این، ترکیب سوخت‌های اولیه را کنترل و صرفه‌جویی‌های لازم را اعمال می­کرد.
نمودار (۳-۳): ساختار برق کالیفرنیا قبل از اصلاحات

مدیریت استرس یا مدیریت تنش انتونوفسکی هفت مرحله دارد .سازگاری معمول با زندگی ،آگاهی از آسیب پذیری نسبت به عوامل ایترس زا،شناخت آنها ،آگاهی از تنش و پیامدهای منفی ،خنثی و یا حتی مفید آنها ،مدیریت تنش ،و مدیریت استرس.این مراحل به طور خلاصه در زیر آمده است .
سازگاری معمول با زندگی در سطح مفهومی نیومن و همکاران (۱۹۸۹)سلامت روان را ،ظرفیت کنار آمدن با استرس های ناخواسته یا موقعیت های فوق العاده پراسترس ،و به عنوان تعادل بین فرد و محیط تعریف می کنند.بنابراین سلامت و استرس هردو کیفیت های کنشی لازم و فعال برای کنارآمدن مناسب با زندگی است(نیومن و همکاران،۱۹۸۹).

۱-آگاهی از آسیب پذیری نسبت به عوامل استرس .این آگاهی با توجه به سن،مرحله زندگی ،عوامل بیولوژیکی ،سیک زندگی ،و باورها فرق می کند(پاتل،۲۰۰۰).
۲-شناخت منابع استرس:خانگی ،شغلی،اجتماعی،سیاسی و یا اقتصادی.
۳-آگاهی از تنش و پیامدهای منفی ،خنثی یا حتی مفیدآن .واژه “استرس مفید^[۹۴]“توسیف کننده واکنش های موافق یا مفید نسبت به استرس است ،که فشار مثبت یا استرس بهینه هم گفته می شود،و نشان دهنده نیاز بشر به تحریک حسی است .با وجود این شوچ^[۹۵](۱۹۸۹)به این مقوله به عنوان “یک وضعیت نامتمایز بدون هیچگونه مفهومی” انتقاد می کند و ترجیح می دهد که استرس را یک رابطه جدلی بین رشد ،سلامت ،عملکرد ،شخصیت و بیماری در نظر بگیردوآن را به کار ببرد.
۴-مدیریت تنش:این موضوعی است که در اکثر متون ،به عنوان روش های مطرح استرس عنوان می شود. مانند تمرین های تنفسی،آرمیدگی جسمانی ،رشد کهارت های ترتباطی ،تغذیه ،شیوه زندگی سالم ،آمادگی جسمانی و غیره (پاتل،۲۰۰۰).
۵- استرس چیزی است که پس از مدیریت تنش باقی می ماند.استرس به شکل های مختلف توصیف و یا مقیاس های مختلف اندازه گیری می شود،به خصوص با مقیاس درجه بندی سازگاری اجتماعی هولمز و راهه^[۹۶].
۶- مدیریت استرس شامل درک عمیق تر چگونگی تاثیر استرس بر فرد و حل استرس است.
این مراحل طرح کلی از رشد سلامت روان فرد ارائه می دهد:که شامل آگاهی از الگوهای فردی سازگاری و آسیب پذیری در مقابل عوامل استرس؛شناسایی موارد خاص و معین استرس زا؛آگاهی از تنش و چگونگی نگهداری آن در ذهم هیجان و جسم؛توسعه روش های مدیریت تنش درجه اول ؛آگاهی از استرس و عوامل سترس زا ؛و توسعه روش های مدیریت استرس درجه دوم است(تودور،۲۰۰۰،به نقل از نیری،۱۳۸۵)
به طور سنتی استرس را مشکل فردی می دانند،هفت مرحله آنتونوفسکی تا حدودی با این موضوع از طریق تمایز بین عوامل استرس روانی /اجتماعی (محرک)،و مدیریت تنش فردی(پاسخ)مقابله می کند.با این وجود ،ماهیت اجتماعی عوامل استرس زا را نمی توان ناچیز شمرد.به طور مشخص ماهیت اجتماعی ناراحتی^[۹۷] است که حدود و ثغور طبقه تعیین کننده ها و عوامل موثر گنجانده شده در واژه استرس روانی /اجتماعی را تعیین می کند،و به دنبال آن کانون توجه راهبردها و فعالیت های ارتقائیی از فرد به محیط جابجا می شود(کاپلان^[۹۸]،۱۹۸۳).
۲-۳-۵-۳-خود پنداره و هویت
پیش نیاز ارتقاءسلامت افراد و پیش نیاز عزت نفس مفهومی از خود است .اگر چه به کارگیری این مفهوم فراسوی فرد کار را پیچیده تر می کند،با این وجود این موضوع از دیدگاه های متفاوتی ،بویژه فلسفه و جامعه شناسی مورد توجه است ."خود^[۹۹]“به اشکال گوناگون به عنوان ساختاری فطری ،یک ساختار یا عامل فزاینده دیده می شود .عامل رفتاری “من^[۱۰۰]“،رفتاری هوشیار،مفهومی واحد ،اجتماعی ،تعاملی و حتی ساخت فرضی دیده می شود.تفکیک اساسی بین جنبه های فیزیکی ،و غیرفیزیکی عملکرد انسان غیرممکن است ،مگر آنکه ما خط ارسطو و سپس دکارت^[۱۰۱]را دنبال کنیم .هویت من به طور آشکاری ،در تجربه بدن من وجود دارد(گلاور^[۱۰۲]،۱۹۸۹).
در زمینه رشد خود ،سنت روان پویایی بر رشد و تحول روانی جنسی (فروید،۱۹۷۷/۱۹۰۵)،گذار رشدی^[۱۰۳](م.کلاین^[۱۰۴]،۱۹۷۷/۱۹۳۲)و مراحل روانی اجتماعی رشد اریکسون^[۱۰۵](روانی اجتماعی به عنوان فرایندی که فرد و فرهنگ گروهی او مورد توجه است)،متمرکز است.سنت های دیگری از جمله فلسفه آموزشی و تحولی (مونته سوری^[۱۰۶]،۱۹۶۶/۱۹۳۶)،نظریه رشد شناختی (پیاژه^[۱۰۷]۱۹۶۴،کلبرگ^[۱۰۸]۱۹۸۱،۱۹۷۶)و رشد معنوی^[۱۰۹](الکساندر^[۱۱۰]و همکاران،۱۹۹۰)وجود دارد.اگر چه نظریه ا تغییر می کنند، ولی در توصف آنها زمینه مشترکی است که می گوید :خودپنداره و هویت از طریق فرایند مشاهده و تامل شکل می گیرد،از این طریق فرد در حال رشد،خود را کشف می کند،مس شناسد و ارزیابی می کند.بنابراین خودآگاهی قسمت اصلی این جزء از سلامت روان و فرایند آن است.هرچند برخی دو واژه “خود"و"ارگانیسم را به صورت مترادف به کار می برند،ولی در اینجا خود به شکل محدودتر ،و به معنای آگاهی از بودن و عمل کردن^[۱۱۱]به کار می رود.فردی که از سلامت روان برخوردار است باید بتواند به گونه ای هوشیار از نیازها ،توانائی ها،محدودیت ها ،مسئولیت ها ،حقوق ،اعمال و اهداف خود با حداقل تحریف آگاه باشد(چیو^[۱۱۲]،۱۹۹۲).
۲-۳-۵-۴-عزت نفس
در صورت وجود خودپنداره است که ارزیابی از خود (عزت نفس)امکان پذیر می شود.بعضی ارتباط این دو را رشدی می دانند،و عده ای دیگر آن را فرایندی تعاملی می بینند.با توجه به نظر آنتوفسکی درباره سلامت روان ،به عنوان حسی یکپارچه می توان گفت :تنها پس از ارزیابی از خود پنداره است که یکپارچگی خود^[۱۱۳]پذیرش محدودیت ها ،درک کنش متقابل خود و جامعه پدید می آید.عزت نفس به صورت پاسخی روان شناختی ،کنشی شخصیتی و نگرشی مفهوم سازی شده است.پرایس^[۱۱۴](۲۰۰۱)درباره عزت نفس و چگونگی برجسته کردن صفت مثبت از وضعیت زیستی ،تکاملی چنین دیدگاهی را پیشنهاد می کند؛ارتقاء سلامت روان به انرژی دهی کافی پیام های تقویت کننده برای حفظ عزت نفس و اجتناب از تخلیه انرژی اضافی ،مربوط به پیام های تحقیرکننده نیاز دارد.کارل راجرز^[۱۱۵]در مفهوم کانون ارزیابی^[۱۱۶]خود توضیح می دهد، پاسخ روان شناختی ما بر اساس قضاوت و انتظارات دیگران و شرایط ارزشی محیط بیرونی است یا براساس ارزیابی خود فرد از احساسات اعمال ،افکار و باورهای درونی است.با وجود این اگر به خاطر علت های خانوادگی ،موقعیتی ،محیطی یا اجتماعی ارزشها را به شکل تحریف شده به گونه ای درون فکنی کنیم که با ساختار خود ما متناقض باشد،ممکن است که ما خوب ،یا بد انطباق پیدا کنیم .به همین جهت چنین بازنمائی هائی تحریف شده یا درون فکنانه کنش شخصیتی ما می شود.این امر ممکن است در نگرش فرد نسبت به خودش بخصوص در نادیده گرفتن خود ،تحقیر خود و گفتگوی منفی با خود و دیگران ظاهر شود(مک دونالد^[۱۱۷]،۱۹۹۴).
گاهی لازم است مهارت های عزت نفس و ارتقای خود ارزیابی^[۱۱۸]مثبت از انتهای (قابل مشاهده)آن فرایند آغاز شود.در مواجهه با نگرش منفی گاهی بهتر است کار از نقطه ای آغلز شود که فرد از نظر هیجانی و اجتماعی در آن قرار دارد.ئسپس به جای آنکه پیش برویم و ببینیم فرد کجا است و چه می خواهد باشد به کارکرد فرد و شیوه ای که برای پاسخ دادن یاد گرفته است ،توجه کنیم .بنابراین مهارت های عزت نفس شامل توانائی گوش دادن به خود ،خود ارزیابی(منبع درونی کانون ارزیابی)،و ارزش گذاری و بها دادنبه خودمان است .در توصیف نقش و مهارت درمانگر،فلمینگ^[۱۱۹](۱۹۸۵)به هفت سطح از گوش دادن اشاره می کند. که حداقل شش مورد آن می تواند به گونه ای مفید درباره گوش دادن به خود به کار بسته شود.۱-گوش دادن منفعلانه ،ترکیبی از مدی تیشن و گوش دادن؛۲-گوش دادن به محتوای آنچه می گوئیم؛۳-گوش دادن به آنچه بدیهی و ساده است؛۴-گوش دادن به پیام از نظر حالت و کیفیت صدایمان(واکنش هیجانی گوش دادن)۵-در نظر گرفتن امکان ایجاد تغییر(مهربان بودن با خود)؛و گوش دادن به منظور درک منطق درونی گفته های خود .عزت نفس از نظر فردی و با توجه به پژوهش ها زمینه دیگری از رشد است.در جریان درمان به سوی کانون درونی “خودارزیابی"در فرایند ارزیابی ،تغییری صورت می گیرد،اگرچه ایچاس^[۱۲۰](۱۹۱)کانون کنترل درونی را عاملی میانجی گر در نابرابری های سلامتی می داند(تودور،۲۰۰۱،به نقل از نیری،۱۳۸۵).
با این وجود عقل سلیم حکم می کند بگوئیم ،جایگزین کردن پیام های تائید کننده خود به جای ارزیابی های منفی قدیمی ،شیوه ای جدید برای ارتقاء سلامت روان خود ما است.
۲-۳-۵-۵-رشد خود
اصطلاح رشد خود شامل چندین زیرمجموعه است ،ولی در متون مربوط به رشد خود مضامین مشترکی وجود دارد .خودآگاهی^[۱۲۱] و کاهش استرس از طریق فعالت های خاص به هم ارتباط دارند.تاکید بر ارزیابی توانایی های موجود ،تشخیص مشکل یا چیزی که مردم مایل به آن هستند و قائده بندی هدف ها و برنامه های ارجائی گاهی با اجزائی از مدیریت زمان ،موضوع انگیزش ؛شناسایی موانع رشد خود ،و چگونگی غلبه بر این موانع و حفظ خود،پیوند دارد.
بعضی افراد به چنین رشدی به عنوان خودشکوفایی^[۱۲۲]،کشف و احیای ویزگی های ذاتی خود نگاه می کنن.با توجه به نکاتی که قبلا درباره سازگاری گفته شد،عوامل استرس زا،ملاحظات رشدی و پاسخ های روانشناختی را به ابعاد سلامت روان ارتباط می دهند؛رشد خود و عملکرد بهینه ممکن است به صورت چند بعدی دیده شود .مفهوم سواد هیجانی (اشتاینر^[۱۲۳]،۱۹۴۸)تنها نشانگر بعدی عاطفی است(اگر چه بردانش رفتاری و شناختی نیز دلالت دارد).او در ابتدا سواد هیجانی را برای توصیف دانش هیجان ها به کار برد :برای کسب سواد هیجانی ما باید هم احساسات خود و هم علل ایجاد آن را بدانیم.او ابتدا نیاز به “محیط های اجتماعی مشارکتی"را به محیط ایده آل برای ارتقاء و رشد سواد هیجانی مطرح کرد سپس گام هائی در جهت کسب سواد هیجانی به شکل زیر ارائه داد.
-کسب اجازه :برای وارسی احساسات
-نکته ها را قبول کردن^[۱۲۴](اشتاینر،۱۹۷۴)یا شناخت فرد
-تصحیح دریافت های احساسی/کنشی :که سرزنش کننده نباشد،مانند"وقتی تو عمل می کنی"،من احساس می کنم(هیجان)(به جای اینکه تو باعث ایجاد احساس در من هستی…)
-درک اینگونه گفته های احساسی/کنشی که از طریق شناخت آنها و از راه شباهت و همانندی آنها.
-وارسی کردن و دریافت “تخیلات بدبینانه"مانند"من فکر می کنم شما از من عصبانی هستید"شهود ما وسیله قدرتمند درک واقعیت است.برای اینکه ادراکات شهودی ابتدائی ما شکل بدبینی (پارانوئیدی)پیدا نکند نیازمند وارسی شهود ابتدایی خود هستیم.رویتس^[۱۲۵](۲۰۰۲)در توصیف سلامت روان و ارتقاء آن می گوید،برای حفظ سلامت روان به سح بالایی از یک مداخله هیجانی پرانرژی نیازمندیم.اگر چه اشتاینربا استفاده از واژه"سوادهیجانی"بر بعد عاطفی کارخود تاکید نمود،بر جنبه های رفتاری و شناختی ،یعنی الفبای روان درمانی توجه داشت که دیگران هم در توسعه آن کوشیده اند.نمونه های دیگر مربوط به جنبه هائی است که می توانیم آن را سواد شناختی بنامیم :بحث افضل نیا(۱۹۹۳)درباره سواد شناختی در گفتگوی مربوط به اهمیت “ادبیات” یا “مجموعه قوانین “تلویزیونی و تاثیر آن بر مهارت های خواندن و شنیدن کودکان از آن جمله اند.کلمان^[۱۲۶](۱۹۸۹)روان زیست شناسی است که درباره کارهیجانی جسمانی ^[۱۲۷]خود و آموزش جسمانی با تاکید بر بدن فرد و وضعیت قرار گرفتن بدن اینگونه توضیح می دهد:آنچه را که فرد به وجود می آورد یا شکال می دهد در تمام عمر همراه او خواهد بود؛اگر کسی فقط زندگی کند و در هیچ فعالیتی شرکت نکند نسبت به وجود خود منفعل خواهد ماند ولی اگر تلاش کند چیزی را به خاطر خودش شکل دهد آن شکل ارگانیسم بدن و زندگی او خواهد شد(کلمان،۱۹۸۹).هولدن^[۱۲۸](۱۹۹۳)پیشنهاد می کند خنده^[۱۲۹] بر بسیاری از سطوح یا ابعاد تاثیر می کند.جرات ورزی (بیانگری^[۱۳۰])ممکن است جنبه ای از سلامت روان به حساب آید ،و بر برخی ابعاد یکپارچه و عزت نفس تاثیراتی داشته باشد.
پینتر^[۱۳۱](۱۹۹۴)از کارآموزی جرات ورزی در زمینه سلامت جنسی ،زمینه دیگری از رشد ،به خصوص برای زنان استفاده کرده است .این آموزش شامل شکل های زیادی از جمله :احترام به فردیت و هویت او ،حقوق ،تعدادی فن است.آموزش جرات ورزی (نظری و عملی )بین جسارت داشتن و پرخاشگر بودن تفاوت قائل است .در جرات ورزی ،فرد بیشتر به بیان حقوق معینی می پردازد.مثلا می خواهد با او مثل فردی دارای هوش و توانایی و برابر با دیگران رفتار کنند و احساسات ،نظرات و ارزش های خود را بیان کند،نیازها و اولویت های خود را بگوید آنچه را می خواهد درخواست کند ،بتواند آری و نه بگوید وضعیت خود را تغییر دهد و …. .این آموزش همچنین می گوید که همه از این حقوق برخوردار هستند آموزش جرات ورزی ،جسارت را نه تنها از طریق کلام بلکه از طریق تماس چشمی ،صدا ،وضعیت بدن گسترش می دهد .جرات ورزی موضوعی جدید در سلامت روان است (تودور،۲۰۰۰؛به نقل از نیری ،۱۳۸۵).
۲-۳-۵-۶-استقلال
اریک برن^[۱۳۲]پدد آورنده مکتب تحلیل تبادلی ،سلامت روان و سالم بودن را با استقلال پیوند می دهد و معتقد است سلامت به معنای کسب آن چیزی است که ،از طریق رهایی یا بهبود سه توانایی آگاهی ،خودانگیختگی و صمیمیت آشکار می شود(برن،۱۹۶۸) ،استقلال از مفاهیمی است که هم در فضاهای شخصی و هم سیاسی توسعه یافته است.استقلال به صورت سنتی این گونه تعریف می شود:وقتی تصمیمات و اعمال فرد متعلق به خودش است.دورکین^[۱۳۳]در سال ۱۹۸۸ استقلال را این گونه توصیف می کند :توانائی های اشخاص در انعکاس جدی اولویت ها ،نیازها ،آرزوهای درجه اول و ظرفیت پذیرش و سعی در تغییر آنها ،در پرتو اولویت ها و ارزش های بالاتر.با تقویت چنین توانایی اشخاص ماهیت خود را معنا می کنند ،به زندگی خود معنا و وحدت می بخشند و به خاطر نوع شخصی که هستند احساس مسئولیت می کنند(دورکین،۱۹۸۸).
بنابراین استقلال شامل توانایی های ،آگاه بودن ،معنا بخشیدن ،تعریف تامل کردن^[۱۳۴] ،بازتابی بودن ،یکپارچه کردن زندگی ،پذیرش مسئولیت از طریق توانائی راستین در پاسخگویی ،خود انگیختگی و صمیمی بودن است.استقلال و توانایی ما در بیان ظرفیت های ما ،به نوبه خود ،مبتنی بر آزاد بودن از فشارها و تحریف های روانی اجتماعی و آزادی بیان خود است(ارسکین و زالکمن^[۱۳۵]،۱۹۷۹)یک “نظام راکتی"را به عنوان خودتقویتی فرد ،نظام تحریف کننده شده احساسات ،افکار و اعمال ،توصیف و تعریف می کنند ،که از طریق نقش زندگی مبتنی بر تصمیم آنها حفظ می شود.نظام راکتی نه تنها وسیله ای برای تحلیل ،بلکه ابزاری برای تغییر است. در این نظام هرگونه مداخله درمانی که سیستم را مختل می سازد ،گامی موثر در جهت تغییر فردی و مستقل شدن خواهد بود.نظام استقلال همتای مثبت نظام راکتی است .البته استقلال واقعی تلفیقی از هر دو نظام است(تودور،۲۰۰۰؛به نقل از نیری،۱۳۸۵)
ارتباطی که برن بین آزادی و صمیمیت ،با خود و دیگران برقرار می کند ،به استقلال ،معنای ضمنی از خویشاوندی و ارتباط متقابل می دهد(و آن را از خود-وسواسی^[۱۳۶] و خودجستجوگری^[۱۳۷]جدا می کند).
مشکلات روانی از آغاز پیدایش آدمی همواره وجود داشته و پایگاه سازشی اغلب افراد در برابر مشکلات است وکمبودهای زندگی کم و بیش از درون متزلزل می شود .فقدان بهداشت روانی یا سلامت روان خطری است که کمتر کسی از آن مصون می ماند .زمانی فرا می رسد که انسان بنا به ظرفیت سازش پذیری خود،انعطاف و تعادل خویش را از دست می دهد(شریفی ،۱۳۷۶؛به نقل از حقیقت پناه ،۱۳۸۳) .
۲-۳-۶-راهبردهای تامین بهداشت روان از دیدگاه اسلام به شرح ذیل است :
۱-تحکیم مبانی خانواده و ارتقاءفرهنگ آن
یکی از راه های تامین سلامت روانی برای انسان ها ،تامین محیطی گرم و عاطفی برای ارضای نیازهای روانی و ارگانیک است .خانواده هسته ای از دیدگاه اسلام مناسب ترین مجموعه ای است که می تواند چنین محیطی را فراهم کند.از دیدگاه اسلام خانواده گرامی ترین نهادی است که خداوند بر آن صحه گذاشته است و در واقع خانواده به عنوان طبیعی ترین محل برای ارضای نیازهای مختلف روانی باید مورد توجه قرارگیرد.
۲-بهسازی محیط
یکی از راه های تامین سلامت روانی ،بهسازی محیط اجتماعی در جهت وصول به چنین هدفی می باشد .اگر اجتماع محل عرضه انواع محرک های نفسانی باشد و روابط اجتماعی بر این اساس استوار گردد،مدارهای سازمان روانی انسان ها عمدتا در جهت ارضاء هواهای نفسانی فعالیت می کند .مسلما نتیجه این امر اختلال در فرایند روانی و افزایش ناهنجاری و بیماری خواهد بود.توجه به سایر ابعاد اجتماعی نیز از لحاظ سالم سازی محیط اجتماعی از اهمیت بسزایی برخوردار است(به نقل از حقیقت پناه،۱۳۸۳).
۳-بهبود شیوه های تعلیم و تربیت
یکی از راه های تامین بهداشت روانی ،اشاعه و گسترش دیدگاه های اسلامی درباره تعلیم و تربیت در بین افراد جامعه است .تعلیم و تربیت اسلامی با تاکید بر شناخت خود و ارائه برنامه های لازم در جهت حیات معقول ،گامی موثر در جهت تامین سلامت روانی بر می دارد(به نقل از حقیقت پناه،۱۳۸۳).
علاوه بر آنچه ذکرشد نقش اثربخش و تحول آفرین قرآن کریم و کتاب های مذهبی تا بدانجاست که می تواند مایه اصلاح تقوا و بهداشت روان گردد.هدف عمده ادیان الهی راهنمایی وهدایت بشر و کمک به چگونه زیستن او در برابر انحراف از مسیر رشد است(گارزپور،برخوردار و نجفی ،۱۳۸۰).
اسلام وجود آدمی را متشکل از دو بعد روانی و جسمانی می داند و سلامت هر یک را در گرو سلامت دیگری می داند.در واقع سلامت روان به مفهوم تعادل و انسجام فرگیر در همه ابعاد جسمانی و روانی انسان است که اندیشیدن ،تعقل ،آگاهی ،هدف داری ،انصاف ،عدالت ،امانت داری ،حقیقت جویی و تسلیم در برابر آن ،رشد مستمر و آرامش از جمله علائم آن می باشند.اما بیماری روانی به معنای خارج شدن از حد اعتدال است که نادانی ،عصیان ،دنیاطلبی ،ظلم و تعدی،ضعف اراده ،سستی ،ترس ،خودپسندی و حسد جزء نشانه های آن هستند .قرآن کریم جهالت را اساس بیماری های روان معرفی می کند و درمان را نیز بر کسب آگاهی و دانش به ویژه علوم توحیدی استوار می داند(عمادی،۱۳۷۶،به نقل از حقیقت پناه،۱۳۸۳).
در میان کتب آسمانی که در طول تاریخ نازل شده است ،قرآن به نحوی مطلوب و بی نظیر موفق شده که تغییراتی موثر در شخصیت انسان ایجاد کند و از مسلمانان شخصیت های آرام و مطمئن بسازد.نخستین گام برای ایجاد تغییر در شخصیت «ایمان به توحید»است. زیرا نیروی معنوی در انسان ایجاد می کند و قلبش را از محبت خدا و رسول لبریز می کند .گام دوم «تقوا»است ،که از عوامل اصلی رشد و توازن شخصیت است و انسان را وادار می سازد که نفس خود را رشد دهد و به عالی ترین مراحل کمال انسانی برساند.همچنین قرآن به منظور پرورش شخصیت افراد و ایجاد تغییر در رفتار آنان روش کار و ممارست عملی در زمینه افکار و عادات جدید رفتاری که نفوس آن ها را تحکیم می بخشد ،به کار گرفته و بدین ترتیب عبادات مختلفی مانند روزه ،حج و زکات را واجب گردانیده است .این امور یک شخصیت بهنجار و متکامل را از سایرین متکایز می کند و حصول چنین خصوصیتی مبنای صحیح سلامت روان فرد را تشکیل می دهد و او را از ابتلا به بیماری های روانی باز می دارد(به نقل از حقیقت پناه،۱۳۸۳).
اسلام وجود آدمی را متشکل از دو بعد روانی و جسمانی می داند و سلامت هر یک را در گرو سلامت دیگری می داند.در واقع سلامت روان به مفهوم تعادل و انسجام فرگیر در همه ابعاد جسمانی و روانی انسان است که اندیشیدن ،تعقل ،آگاهی ،هدف داری ،انصاف ،عدالت ،امانت داری ،حقیقت جویی و تسلیم در برابر آن ،رشد مستمر و آرامش از جمله علائم آن می باشند.اما بیماری روانی به معنای خارج شدن از حد اعتدال است که نادانی ،عصیان ،دنیاطلبی ،ظلم و تعدی،ضعف اراده ،سستی ،ترس ،خودپسندی و حسد جزء نشانه های آن هستند .قرآن کریم جهالت را اساس بیماری های روان معرفی می کند و درمان را نیز بر کسب آگاهی و دانش به ویژه علوم توحیدی استوار می داند(عمادی،۱۳۷۶،به نقل از حقیقت پناه،۱۳۸۳).
در میان کتب آسمانی که در طول تاریخ نازل شده است ،قرآن به نحوی مطلوب و بی نظیر موفق شده که تغییراتی موثر در شخصیت انسان ایجاد کند و از مسلمانان شخصیت های آرام و مطمئن بسازد.نخستین گام برای ایجاد تغییر در شخصیت «ایمان به توحید»است. زیرا نیروی معنوی در انسان ایجاد می کند و قلبش را از محبت خدا و رسول لبریز می کند .گام دوم «تقوا» است ،که از عوامل اصلی رشد و توازن شخصیت است و انسان را وادار می سازد که نفس خود را رشد دهد و به عالی ترین مراحل کمال انسانی برساند.همچنین قرآن به منظور پرورش شخصیت افراد و ایجاد تغییر در رفتار آنان روش کار و ممارست عملی در زمینه افکار و عادات جدید رفتاری که نفوس آن ها را تحکیم می بخشد ،به کار گرفته و بدین ترتیب عبادات مختلفی مانند روزه ،حج و زکات را واجب گردانیده است .این امور یک شخصیت بهنجار و متکامل را از سایرین متکایز می کند و حصول چنین خصوصیتی مبنای صحیح سلامت روان فرد را تشکیل می دهد و او را از ابتلا به بیماری های روانی باز می دارد(به نقل از حقیقت پناه،۱۳۸۳).
هر شخصی با تعادل روانی رضایت بخش ،تعارض های خود را با دنیای برون و درون حل و صل می کند و در مقابل ناکامی ها اجتناب ناپذیز زندگی مقاومت خواهد داشت(فقیهی،۱۳۸۴).
هارتمن(۱۹۴۸)تعادل روانی را که با این ترکیب تعریف می نماید که من ،بتواند تطابق بین نهاد و ابر من ایجاد نماید و خواست های آنها را نفی یا ترد ننماید او قبلا انعطاف پذیری من را به عنوان عاملی در سلامت فکر مطرح ساخته بود.(حسن زاده چایجانی۱۳۷۶).
مسعود زاده و همکاران(۱۳۸۱)طی پژوهشی با عنوان بررسی وضعیت سلامت روانی دانش آموزان دبیرستان شهر ساری در سال۸۲-۸۱ که روی ۱۰۶۸آزمودنی اجراشد ،نتیجه گرفتند که براساسGHQ-28،۱/۳۹درصد از دانش آموزان و بر مبنای آزمون SCL-95،۸/۵۸درصد از آنان مشکوک به اختلال روانی بوده اند.براساس نتایج این پژوهش بین سلامت روانی و سن، محل سکونت خانواده ،وضعیت مسکن ،شغل پدر ومادر، تحصیلات پدر، معدل سال قبل و معدل ترم گذشته و تعداد افراد خانواده رابطه معنی داری وجود داشته است.
نتایج پژوهش استوارد و جو (۱۹۹۸م) نشان می‌دهد که روحیه مذهبی به‌طور چشمگیری با سلامت روان و سازگاری در ارتباط است و افرادی که خود را بیش از همه مذهبی می‌دانند از دیگران سازگارترند .
در سالهای اخیر تحقیقات بیشماری در مورد ارتباط مذهب و سلامت روان انجام شده است.این تحقیقات به طور کلی نشان داده اند که یک ارتباط مثبت بین مذهب و سلامت روان وجود دارد (الیسون^[۱۳۸]،۱۹۹۴).سلامت عمومی را می توان ازروی جهت گیری مذهبی پیش بینی کرد(حسین خانزاده،دانشگاه هرمزگان،۱۳۹۱)
کاترین و پاتریس (۲۰۰۰) در بررسی فشارهای زندگی و سلامت روان نشان دادند فشارهای زندگی به تنهایی نمی تواند وضعیت سلامت روانی و کیفیت زندگی افراد را تبیین کند و لازم است متغیرهایی مانند مهارتهای مقابله ای، شبکه های حمایت اجتماعی و جنبه های شناختی ( مانند سبک های تفکر) را نیز در نظر گرفت .
یکی از محورهای ارزیابی سلامت جوامع مختلف ،بهداشت روانی آن جامعه است.سلامت روانی ،نقش مهمی در تضمین پویایی و کارآمدی هر جامعه ایفا می کند و از آن جایی که دانشجویان از اقشار برگزیده جامعه و از سازندگان فردای هر کشور می باشند بنابراین سلامت روانی آنان از اهمیت ویژه ای در یادگیری و افزایش آگاهی علمی برخوردار است(دادخواه ۱۳۸۵). از ضروریات اساسی زندگی دانشجویی که توجه به آن در رشد و توسعه جامعه اثر مستقیمی دارد و پرداختن به آن شرط اساسی در بهره وری بهینه از نیروهای کارآمد و تحصیل کرده می باشبهداشت روانی دانشجویان است.دوران دانشجویی به دلایلی از جمله میل به تفریحات متعدد اجتماعی در مقابل تمایل به درس خواندن ،احتیاج به پیشرفت در دروس در برابر احساس بی کفایتی ،ترس از ابراز شخصیت در برابر میل به خودنمایی ،میل به ازدواج در برابر موانع ،ارتباط با جنس مخالف ،تنفر از دیگران در برابر ناتوانی در بروز احساسات خود و مشکلات اقتصادی که مانع رسیدن به هدف ها ی هنریاست ؛دوره خاصی از زندگی تلقی می شود(ادهم ،سالم صافی،امیری ،دادخواه ،علی محمدی،مظفری،ستاری و رادیشان،۱۳۸۷).

۴-۴-۱- رتبه بندی موانع صادرات مرتبط با شرایط عوامل تولید ۱۰۴
۴-۴-۲- رتبه بندی موانع صادرات مرتبط با شرایط تقاضای داخلی ۱۰۵
۴-۴-۳- رتبه بندی در عوامل ساختار، استراتژی و رقابت ۱۰۶
۴-۲-۴- رتبه بندی موانع در بعد صنایع مرتبط و پشتیبان ۱۰۸
۴-۴-۵- رتبه بندی موانع در بعد اقدامات دولت ۱۰۹
۴-۴-۶- رتبه بندی موانع در بعد رویداد شانسی ۱۱۰
فصل ۵: نتیجه گیری و پیشنهادات ۱۱۲
۵٫نتیجه گیری و پیشنهادات ۱۱۳
۵-۱- مقدمه ۱۱۳
۵-۲- نتایج پژوهش ۱۱۳
۵-۳- نتایج آزمون فرضیه ها ۱۱۵
۵-۳-۱- فرضیه تأثیر عوامل تولید بر صادرات ۱۱۵
۵-۳-۲- فرضیه تأثیر استراتژی، ساختار و رقابت بر صادرات ۱۱۵
۵-۳-۴- فرضیه تأثیر صنایع مرتبط و پشتیبان بر صادرات ۱۱۶
۵-۳-۵- فرضیه تأثیر اقدامات دولت بر صادرات ۱۱۶
۵-۳-۶- فرضیه تأثیر رویدادهای شانسی بر صادرات ۱۱۷
۵-۲- بحث و نتیجه گیری ۱۱۷
۵-۴- پیشنهادهای تحقیق ۱۱۸
۵-۴- محدودیت‌های تحقیق ۱۲۳
ضمیمه(پرسشنامه) ۱۲۴
فهرست منابع ۱۲۷
فهرست جدول ها
جدول‏۲‑۱-اجزای مدل الماس ملی پورتر ۳۹
جدول‏۲‑۲- عوامل مؤثر بر توسعه صادرات ۴۴
جدول ‏۲‑۳- ابعاد و مؤلفه های موانع صادرات ۵۳
جدول ‏۳‑۱- نوع شناسی تحقیق ۵۷
جدول ‏۳‑۲- شاخص تصادفی ۶۷
جدول ‏۳‑۳- مقایسات زوجی معیارهای تصمیم ۶۸
جدول ‏۳‑۴- مقایسات زوجی براساس شدت تأثیر ۶۸
جدول ‏۳‑۵- مقایسات زوجی براساس جامعیت تأثیر ۶۸
جدول ‏۳‑۶- مقایسات براساس قابلیت کنترل ۶۹
جدول ‏۳‑۷- مقایسات زوجی براساس تلاش لازم برای حذف ۶۹

جدول ‏۳‑۸- ارزش گذاری شاخص‌ها نسبت به هم ۷۰
جدول ‏۴‑۱- توزیع پاسخگویان براساس میزان تحصیلات ۷۵
جدول ‏۴‑۲- توزیع پاسخگویان بر اساس سابقه کار ۷۵
جدول ‏۴‑۳- توزیع پاسخگویان براساس سمت سازمانی ۷۶
جدول ‏۴‑۴- توزیع پاسخگویان براساس حوزه اصلی فعالیت ۷۶
جدول ‏۴‑۵- خصوصیات جمعیت شناختی نمونه AHP 77
جدول ‏۴‑۶- ابعاد و مؤلفه های موانع صادرات ۷۸
جدول ‏۴‑۷- نتایج آزمون مقایسه میانگین برای شناسایی موانع در بعد عوامل تولید ۸۱
جدول ‏۴‑۸- نتیجه آزمون مقایسه میانگین برای شناسایی موانع در بعد استراتژی، ساختار و رقابت ۸۲
جدول ‏۴‑۹- نتیجه آزمون رگرسیون برای موانع مربوط به تقاضای داخلی و صنایه پشتیبان ۸۳
جدول ‏۴‑۱۰- نتیجه آزمون مقایسه میانگین برای شناسایی موانع در بعد نقش دولت و رویداد شانسی ۸۴
جدول ‏۴‑۱۱- موانع مهم و اصلی در هر کدام از ابعاد مدل ۸۵
جدول ‏۵‑۱- جمعبندی نتایج رتبه بندی موانع ۱۰۲
فهرست شکل ها
شکل‏۲‑۱- فرایند صادرات ۲۰
شکل‏۲‑۲- فرایند مبادله کالا ۲۲
شکل‏۲‑۳- مدل بالدوف ۲۷

۳-۴ روش جمع آوری اطلاعات ۶۹
۳-۵ ابزار اندازه گیری پژوهش ۷۰
۳-۶ روش کار …………………………………………………………………………………………………………….۷۸
۳-۷ روش تجزیه و تحلیل اطلاعات ………………………………………………………………………………۷۸
فصل چهارم(تجزیه و تحلیل داده ها) ۷۹
۴-۱ مقدمه ۸۰
۴-۲ اطلاعات جمعیت شناختی ۸۰
۴-۳ یافته های توصیفی ۸۶
۴-۴ یافته های مربوط به فرضیه ها ۸۸
فصل پنجم(بحث و نتیجه گیری) ۹۵
۵-۱ مقدمه ۹۶
۵-۲ نتایج پژوهش: بررسی فرضیه ها ۹۷
۵-۳ بحث و نتیجه گیری کلی ۱۱۰
۵-۴ محدودیت ها و مشکلات پژوهش ۱۱۱
۵-۵ پیشنهادهای پژوهش ۱۱۱
۵-۶ مروری بر مطالب ۱۱۲
فهرست منابع ۱۱۴
منابع فارسی ۱۱۴
منابع لاتین ۱۱۹
ضمائم……………………………………………………………………………………………………………………….۱۲۲
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول۴-۱ :فراوانی و درصد فراوانی آزمودنی ها به تفکیک سن…………………………………….. .۸۰
جدول ۴-۲: فراوانی و درصد فراوانی آزمودنی ها به تفکیک جنسیت………………………………..۸۲
جدول ۴-۳: فراوانی و درصد فراوانی آزمودنی ها به تفکیک سطح تحصیلات…………………….۸۴
جدول ۴-۴: میانگین و انحراف معیار متغیرهای پژوهش ۸۶
جدول ۴-۵: نتایج همبستگی متغیرهای عزت نفس و تعصب ۸۸
جدول ۴-۶: اثر و ارتباط متغیرهای عزت نفس و تعصب ۸۹
جدول ۴-۷: ضرایب رگرسیونی متغیرهای عزت نفس با تعصب ۸۹
جدول ۴-۸: نتایج همبستگی متغیرهای خلاقیت و تعصب ۹۰
جدول ۴-۹: اثر و ارتباط متغیرهای خلاقیت و تعصب ۹۰
جدول ۴-۱۰: ضرایب رگرسیونی متغیرهای خلاقیت و تعصب ۹۱
جدول۴-۱۱: نتایج همبستگی متغیرهای خلاقیت وعزت نفس ۹۱
جدول ۴-۱۲ : اثر و رابطه متغیرهای خلاقیت و عزت نفس ۹۲
جدول۴-۱۳:ضرایب رگرسیونی متغیرهای خلاقیت و عزت نفس ۹۲
جدول ۴-۱۴: نتایج تحلیل رگرسیون چند متغیری و واریانس متغیرهای پژوهش ……………….۹۳
جدول۴-۱۵: ضرایب رگرسیونی متغیرهای پژوهش………………………………………………………..۹۳
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار ۴-۱: فراوانی آزمودنی ها به تفکیک سن…………………………………………………………………..۸۱
نمودار ۴-۲: درصد فراوانی آزمودنی ها به تفکیک سن………………………………………………………….۸۲
نمودار ۴-۳: فراوانی آزمودنی ها به تفکیک جنسیت ……………………………………………………………۸۳
نمودار ۴-۴: درصد فراوانی آزمودنی ها به تفکیک جنسیت……………………………………………………۸۴
نمودار۴-۵: فراوانی آزمودنی ها به تفکیک سطح تحصیلات …………………………………………………۸۵
نمودار۴-۶: درصد فراوانی آزمودنی ها به تفکیک سطح تحصیلات…………………………………………۸۶
نمودار۴-۷: مقایسه میانگین متغیرهای پژوهش…………………………………………………………………….۸۷

چکیده :

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه عزت نفس وخلاقیت با تعصب در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرجاسک انجام گرفته است. روش پژوهش همبستگی است. روش نمونه گیری این پژوهش نمونه گیری خوشه ای است. حجم نمونه این پژوهش ۲۹۰ نفراست که از بین دانشجویان با رشته های تحصیلی مختلف انتخاب شده اند. ابزاراندازه گیری این پژوهش پرسشنامه عزت نفس کوپر اسمیت(۵۸سؤالی)، پرسشنامه خلاقیت عابدی(۱۳۶۲)، و پرسشنامه محقق ساخته تعصب بود. برای بررسی فرضیه های پژوهش از آزمون MANOVA، آزمون t تک گروهی وهمبستگی پیرسون استفاده شد. نتایج به دست آمده نشان داد که بین عزت نفس وتعصب رابطه معنادار وجود دارد. بین خلاقیت وتعصب رابطه معنادار وجود دارد اما همبستگی میان دو متغیر منفی است. بین عزت نفس وخلاقیت نیز رابطه معنادار وجود دارد. خلاقیت و عزت نفس پیش بینی کننده تعصب در دانشجویان می باشند.

طبیعت محور

Ozguner-Burgess-mazotti-Jim-Bryant

نقش طبیعت و فضای سبز در سطح شهر

کالبدی- بصری

Daniel&Vinig&Amir Gidalizon

ویژگیهای بصری شامل عناصر انسان ساخت منابع زیستی و فیزیکی

ماخذ:کریمی مشاور به نقل ازGao & Asami,2007;Arriaza & et al,2004
همانطور که در جدول (۱) مشاهده می‎‌شود، منظر شهری دارای جنبه های متفاوتی از جمله وضعیت کالبدی ، معنایی و بصری شهر، فضای سبز، میراث با ارزش شهری و… است. که در ادامه به تشریح این رویکردها پرداخته شده است:
۲-۲-۳-۱-۱ - رویکرد ادراکی:
رهیافت اجتماعی و ادراکی از مهم ترین رهیافت‌های طراحی شهری است که عمدتا جنبه‌های اجتماعی مردم، فضاها و فعالیت‌ها و نحوه ادراک آنها از فضاهای شهری و حس تعلق به مکان را مدنظر قرار می دهد. لینچ ۱۹۶۰ در کتاب «سیمای شهر» جنبه‌های ادراکی در طراحی فضاها را از مهم‌ترین عوامل درکارکرد اجتماعی برشمرد، که تاثیرات بسیاری بر پارادایم‌های طراحی شهری داشته است. لینچ دو هدف عمده را دنبال می‌کرد: نخست آنکه تصویر ذهنی تک تک افراد را در ارزیابی مشخصه‌ های فضایی مکان مورد تأکید قرار می داد، و دوم آنکه او میان تصویری که مردم از شهر در ذهن خود ترسیم می‌کردند، با تصویر واقعی شهر (با همه عناصر معمارانه و کالبدی اش) تمایز قائل شد و اصل را بر ادراک عمومی افراد قرار داد: نبایستی تنها به شهر و عناصر سازنده آن توجه داشت بلکه بیشتر باید معطوف به ادراک ذهنی شهروندان از شهر بود.
در اوایل دهه ۷۰ میلادی گِل (Gehl ) فعالیت‌هایی را که در فضاهای شهری صورت میگرفت به سه دسته عمده تقسیم کرد : فعالیت‌های ضروری (خرید،کار و جز آن)، اختیاری (پیاده روی و مانند آن) و اجتماعی (معاشرت و نظایر آن) که مکان به عنوان عامل مشترک در این فعالیت ها، نیازهای متفاوتی را در محیط کالبدی ایجاد می‌کند. به عقیده وی ، فعالیت‌های اختیاری در صورتی انجام می‌گیرد که مکان و شرایط آب و هوایی تشویق کننده باشد. بدین معنی که اغلب این فعالیت‌ها چون در دستۀ فعالیت‌های تفریحی قرار می‌گیرند، برنامه‌ریزی کالبدی فضاهای شهری می‌بایست شرایط مناسب برای انجام این فعالیت‌ها فراهم کند. بنابراین کیفیت مکان نقش تعیین‌کننده دارد. رهیافت اجتماعی در طراحی شهری گل به خوبی کیفیت مکان را نیز تشریح می‌کند وی فعالیت های اجتماعی را بر خلاف فعالیت‌های اختیاری مستلزم حضور مردم به عنوان عاملان اصلی شکل‌گیری این نوع فعالیت می‌داند. این فعالیت‌ها نظیر معاشرت و ملاقات‌های حضوری خود به خودی شکل می‌گیرند و می‌توانند در مکان های خصوصی و عمومی ایجاد شوند. با این حال طراحی شهری به ویژه در عرصه عمومی در چگونگی نوع کارکردها و مدت زمان این فعالیت‌ها نقش اصلی و تعیین کننده دارد، بلکه در عین حال باعث تلفیق فعالیت‌های اختیاری و اجتماعی در کنار یکدیگر می‌شود: پیامدهای رهیافت اجتماعی بسیار گسترده‌تر از آن است که بتوان به همه زوایا و ابعاد آن پرداخت. یکی از مهم‌ترین پیامدهای آن را می توان ظهور مفهوم عرصه عمومی در طراحی شهری دانست. به این مفهوم کمتر از زاویه ساختمان‌ها و ارتفاع حجم و عناصر کالبدی و معمارانه نگریسته می‌شد، در مقابل، فضاهای شهری نظیر میدان‌ها، خیابان‌ها و محورهای پیاده مدنظر بود.( بنکدار و دیگران،۱۳۹۰)

۲-۲-۳-۱-۲- رویکرد کالبدی – تاریخی:
توجه به زمینه کالبدی، مستلزم دارا بودن دیدگاهی تاریخ گرایانه به شکل شهر و توجه به اهمیت گذشته در شکل دادن به حال و آینده است. اعتقاد به تداوم و اینکه گذشته برای شهرسازی کنونی درس‌هایی عینی دارد، در این گفته کریر بارز است: « تاریخ اجازه انقطاع نمی‌دهد، بنابراین هرآنچه در شهر انجام می‌شود باید به لحاظ شکلی، پاسخی به شرایط فضایی از قبل موجود باشد» .( گلدبرگر به نقل از تولایی۱۳۸۰:۳۹)
در روند توسعه کالبدی در بسیاری از شهرهای تاریخی ایران، به ساختار و شکل هسته تاریخی شهر توجه کافی نشده است و به دنبال آن مشکلاتی چون ناتوانی در انطباق با تغییرات کالبدی جدید، عدم برقراری پیوند مناسب با ساختار شبکه ای موجود و انزاوای فضایی، گریبان‌گیر هسته های تاریخی این شهرها شده است. در واقع عدم توجه به طراحی و برنامه ریزی شهری زمینه گرا و نادیده گرفتن ارزش های کالبدی و غیرکالبدی زمینه موجود و اجرای طرح های شتابزده، منجر به کمرنگ شدن این هسته‌های تاریخی در اذهان مردم شده است(صادقی و دیگران،۱۳۹۱).
۲-۲-۳-۱-۳- رویکرد طبیعت محور:
رشد شهرنشینی در دهه‌ های اخیر موجب تغییرات بسیار در مناظر طبیعی می‌شود. این امر تاثیرات مشخصی بر روی سیستم‌های بوم شناختی که عامل ایجاد گونه‌های متفاوت مناظر است می‌گذارد. هرچند رشد شهر همیشه به عنوان یک تهاجم علیه محیط زیست آن منطقه و اکوسیستم مجاور آن پنداشته می‌شود ولی می‌توان با مطالعه مفاهیم گونه‌های زیستی و اکوسیستم های شهر این مشکل را حل کرد. برای افزایش گونه‌های زیستی اکوسیستم‌های یک شهر انعکاس ادارک بخش‌های مختلف اکوسیستم بوسیله جمعیت آن شهر اهمیت بسیار دارد. طبیعت شهر شامل عناصر زیست محیطی متفاوت است و خدمات آن در راستای بهبود اقلیم و شرایط جوی و خواص آب و عملکرد گونه های زیست محیطی است. در راستای حفاظت محیط زیست و منافع حاصل از آن برای انسانها، مطالعات و تحقیقات بسیاری انجام شده است. نیازهای طبیعتی که ارتباط مستقیمی با ویژگی های فیزیکی وضعیت طبیعت شهر دارد را می‌توان به سه بحث تماس با طبیعت ، ترجیحات زیباشناختی وتفریح و سرگرمی تقسیم کرد. دلایل بسیاری برای اثبات اینکه تماس با طبیعت کیفیت زندگی را ارتقا می‌دهد وجود دارد مانند اینکه فرصتی برای رهایی از هیاهوی شهر نشینی در طبیعت فراهم می آید، محیط طبیعی در این بخش شامل مناطق بزرگ مانند کریدورهای طبیعی و پارک‌ها و جنگل‌ها می‌شود. چشم‌انداز زیبا و پاکیزگی و صداهای مطبوع نیز جز ترجیحات زیباشناختی و این بخش هم شامل باغ‌ها و پارک‌ها می‌شود .در سومین بخش از این تقسیم بندی تفریح و سرگرمی وجود دارد. پارک شهری و بیشه‌های شهری و پیاده‌راه‌های سبز جز این بخش محسوب می‌شوند. (C.Priogo,J.H Breuste and J.Rojas,2008:2)
۲-۲-۳-۱-۴- رویکرد کالبدی – بصری:
رویکرد کالبدی_ بصری بیشتر در حوزه کیفیات بصری و زیبایی شناختی فضاها و ساختمان‌ها تاکید دارد . این رهیافت سنتی در اوایل قرن بیستم میلادی مطرح شد و عمدتا برخوردی کالبدی و سطحی نگر به طراحی شهری داشت ، این نوع نگاه بر حوزه سیمای بصری غالبا محصول گرا تلقی می‌شد و بر جنبه‌های زیبایی شناسانه وظاهری فضاهای شهری توجه داشت و نه حوزه‌های اجتماعی و ادراکی و به علاوه فرایند هایی را نیز که منجر به تولید فضاهای شهری موفق می‌شد نادیده می‌گرفت. این رهیافت تحت تاثیر کارهایی چون برنامه‌ریزی شهری بر پایه اصول هنری کامیلو سیته ، تفکرات لوکوربوزیه و برنامه‌ریزی شهری در عمل، ریمون آنوین به وجود آمد. خارویس اشاره می‌کندکه کامیلو سیته هرچند می‌خواست با چیدمان خیابان‌ها ، میدان‌ها، یادمان‌ها و ساختمان‌ها و به طورکلی عناصر شهر ، نوعی سازماندهی با ویژگی‌های زیبایی شناختی را بوجود آورد، تاکید وی بیشتر بر تجربه بصری از فضاهای شهری متمرکز می‌شد. پیامد این رهیافت، در از دست رفتن بافت و مقیاس شهری و فاصله گرفتن فضاهای شهری از انتظارات مردمی تا چند دهه باقی ماند. بسیاری از تغییرات کالبدی در سیمای ظاهری در سال های پس از جنگ در انگلستان را می‌توان نمونه این پیامدها برشمرد که بر پایه سیاست‌گذاری ها در امر طراحی کالبدی و توجه بیش از اندازه بر سیمای بیرونی شکل گرفت. به عنوان مثال، در قانون برنامه ریزی شهری و روستایی مصوب۱۹۴۷ میلادی در انگلستان، تصریح شده بود که «تصویب و ابلاغ نهایی (برنامه) باید با در نظر گرفتن ملاحظات طراحی و سیمای بیرونی صورت پذیرد ( به نقل از کارمونا و پانتر ۶۹:۱۹۶۷) و یا می‌توان از راهنمای عمل برای طراحی شهری و روستایی که وزرات مسکن و حکومت محلی منتشر ساخت نام برد، که تاکید بسیاری بر سیمای بیرونی بناها داشت و نیازهای استفاده کنندگان از فضا را نادیده گرفته بود. با انتشار سیمای شهری گوردون کالن(۱۹۶۱) رهیافت بصری به طور جدی تری مطرح گردید. کالن طراحی شهری را «هنر ارتباطات» تعریف کرد و تصور وی از طراحی شهری ایجاد ارتباطات میان عناصر محیط کالبدی نظیر درختان، مناظر، ساختمان‌ها و ترافیک شهری بود.کالن مناظر را با هدف ساماندهی و نظم بخشیدن به الگوهای قابل مشاهده دسته بندی کرد. نکته مهم این بود که وی ادراک مردمی از سیمای شهری را نادیده می‌گرفت. رهیافت کالبدی و بصری بعد از کالن همچنان ادامه یافت. در سال ۱۹۶۳انجمن برنامه ریزان آمریکا تعریفی از طراحی شهری بدین صورت ارائه کرد: طراحی شهری اصولا به جنبه های زیبایی شناختی و عناصر ادراکی و قابل احساس از محیط شهری توجه دارد به عبارت دیگر طراحی شهری بیشتر به ادراک و دریافت آن دسته از جنبه های بصری از عناصر محیط شهری می‌پردازد که در وهله نخست سه بعدی اند .هر چند عناصر ادراکی در این تعریف به چشم می‌خورد اما اولویت‌های طراحی شهری به جنبه های بصری برمی‌گردد.
طراحی شهری هنر طراحی سه بعدی از شهر در مقیاسی فراتر از یک بلوک ساختمان است. فرم سه بعدی از شهر در مقیاس برنامه محلی. طراحی شهری اصطلاح کلی یا عمومی پذیرفته شده‌ای برای فرایند شکل دادن و طراحی محیط کالبدی برای پاسخ به توسعه ، اصطلاحات و مرمت شهری است که در برگیرندۀ ساخت و سازهای جدید و یا حفاظت است که در مقیاس ساختمان ها ،مناظر، مناطق روستایی و شهر ها موضوعیت می‌یابد (بنکدار و دیگران،۱۳۹۰).

تلفیق رویکرد کالبدی _ بصری و اجتماعی _ادراکی:
تلفیق رهیافت‌های سنتی کالبدی- بصری از یکسو و رهیافت اجتماعی – ادراکی از سوی دیگر، طراحی شهری را در مسیر جدیدی قرار داد. جنبه‌های زیباشناختی به همراه شرایط رفتاری استفاده‌‍‌کنندگان از فضا تاثیرات بسیاری بر تنوع فعالیت‌ها به عنوان عوامل اصلی خلق مکان های موفق شهری گذاشتند و مکان‌ها به عنوان فضاهای ویژه شهری و با هویتی متمایز مطرح شدند. رلف ۱۹۷۶مفهوم مکان را به صورت سه مشخصۀ شرایط کالبدی، معنایی و فعالیت‌ها تعبیر می‌کرد. اپل یارد و جیکوبز به نقل از قرائی اهمیت مکان‌های عمومی را در تناسب با نیاز‌های انسانی از مهم‌ترین مولفه‌های کیفیت حیات شهری عنوان می‌کند. در اوایل دهه ۹۰ میلادی، گرایش‌های مکان سازی در طراحی شهری و کارکردهای اجتماعی در کنار جنبه های ادراکی و زیبایی شناختی و توجه به عرصه عمومی (که فضای میان ساختمان ها و فعالیت‌های انجام گرفته در این فضاها را مدنظر قرار می داد)، با شدت بیشتری دنبال شد: به بیان ساده، طراحی شهری چیدمان کل جامعه را رقم می‌زند، تا شهروندان لذت ببرند و فضا را از آن خود بدانند. طراحی شهری نیز به مانند معماری، بازتابی از ملاحظات کارکردی، اقتصادی، کارایی، زیبایی شناختی و کیفیات فرهنگی است.(lai، به نقل از بنکدار و قرایی) طراحی شهری دربرگیرنده ایجاد و بهبود فضاها و مکان‌های شهری است تا بتواند استانداردهای کیفیت بصری و کارکردی را کسب کند، در واقع تلفیقی از تناسبات ساختمان‌ها و عناصر انسان ساخت در فضای شهری، با حضور انسان و طبیعت است.(کولمن ۱۹۸۸:۱۰۶به نقل از بنکدار و قرایی). در جدول (۲) به مولفه های دو رویکرد کالبدی- بصری و اجماعی- ادراکی اشاره شده است.

جین جیکوبز
۱۹۶۱

کوین لینچ
۱۹۸۱

ایان بنتلی و همکاران
۱۹۸۵

آلن جیکوبز و دانلد اپل یارد۱۹۸۷

فرانسیس تیبالدز
۱۹۸۸

مولفه های کالبدی- بصری

تناسب ^[۱]بصری-