کم

 

بدون ساختار

 

 

 

سرورهای C&C متمرکز
شبکه های رباتی با معماری متمرکز، یک پلت فرم ارتباطی با زمان حقیقی و ساده، با تأخیر کم و مؤثر برای بات مستر فراهم می کنند (۱۶). بیشتر حملات شبکه رباتی بزرگ مقیاس اخیر که شناسایی شده اند از این معماری استفاده می کنند. (شکل ۱ را ببینید). این معماری ربات ها را به یک نقطه مرکزی که پیام های IRC یا HTTP را بین مشتریان (Client رد و بدل می کند، وصل می کند. این بات مستر از این نقطه مرکزی برای عبور پیام ها به ربات هایش استفاده می کند. این معماری به دلیل ارتباط مستقیم ربات ها با سرور C&C که مستقیماً به هم متصل هستند تأخیر کمی دارد.

با این حال، این معماری از دیدگاه بات مستر دو ضعف دارد، به گونه ای که هر میزبان منفرد پیام ها را به همان سرور C&C ای می فرستد که می تواند به راحتی توسط مدافع رها شود. به علاوه، اگر سرور C&C از کار بیفتد، دیگر هیچ رباتی نمی‌تواند پیغامی دریافت کند و کل سیستم به خطر می‌افتد. (۱۴)
شکل ۳ - سرورهای C&C متمرکز (۱۴)
سرور C&C مبتنی بر P2P
مفهوم جفت به جفت (Peer-to-Peer) در سال های اخیر متداول شده است. میلیون ها کاربر روزانه برنامه ها، فیلم ها و بازی ها را به اشتراک می‌گذارند. اولین سرور C&C مبتنی بر P2P در سال ۲۰۰۲ با اسلپر ربات (Bot Slapper) پیاده سازی شده است. با این حال، این معماری چندین بار در طی چند سال اخیر اصلاح شده و اخیراً یک معماری جدید که از شبکه رباتی P2P دوگانه استفاده می کند ظهور کرده است.
هر ربات لیست خصوصی با اندازه ثابت از دانه ها (seeds) دارد که با یکدیگر چیزی را به اشتراک نمی گذارند. (شکل ۲). این یعنی اینکه وقتی یک میزبان پیامی را دریافت می کند، آن را به لیست خصوصی Seed هایش می فرستد. این روش تنها تعداد کمی ربات را در معرض نمایش می گذارد وقتی یکی از آن ها به دام می افتند. هر میزبان به طور دوره ای به همسایه اش متصل شده و سفارش ها را از بات مستر بازیابی می کند. بات مستر تنها نیاز به اتصال به یکی از ربات ها (Peer) دارد تا دستوراتش را به تمام شبکه ارسال کند. این نوع از معماری قوی تر از ساختار متمرکز بوده و سخت تر می توان آن را از کار انداخت. با این وجود، طراحی معماری P2P پیچیده تر است و یک تأخیر میانگین به دلیل تعداد هاپ ها (hops) از ربات ها به سرور C&C مشاهده می شود. (۱۴)
شکل ۴ - شبکه رباتی P2P دوگانه (۱۴)
سرور C&C بدون ساختار
نوع دیگری از ارتباطات اخیراً با بهره گرفتن از سرور بدون ساختار C&C کشف شده است. با بهره گرفتن از ارتباطات مبتنی بر P2P بدون لیست seed ها، هر ربات توانایی پیمایش اینترنت به منظور یافتن ربات دیگر را دارد. بات مستر در ابتدا پیامش را رمزگذاری کرده و سپس اینترنت را برای یافتن یکی از ربات هایش جهت عبور پیام از طریق آن می پیماید. این ربات همان کار را با پیمایش و ارسال پیام انجام می دهد. استفاده از این معماری واقعاً ساده و امن است زیرا کشف یک میزبان، هیچ میزبان دیگری را به خطر نمی اندازد. با این حال، یک تأخیر کم می تواند بخاطر زمان پیمایش اینترنت و یافتن میزبان های دیگر مشاهده شود. (۱۴)
رخدادهای رها سازی^[۱۲]
تعدادی از رخدادهای رها کننده (Trigger) قادر به راه اندازی نرم افزارهای مخرب هستند. این رها کننده ها شناسایی را دشوارتر می کنند زیرا نرم افزارهای مخرب کاملاً قبل از شروع آن مخفی شده اند و این می تواند موفقیت حمله را بیشتر کند. اولین نوع از رها کننده از تاریخ های خاص برای فعال سازی خودش استفاده می کند.
برای مثال، روز ولنتاین سال ۲۰۰۹ این حمله انجام شد: صدها ایمیل با موضوع “عاشق تو شدن” شامل یک پیام احساسی و لینک به یک وب سایت ارسال شد. این وب سایت امکان دانلود ۱۲ عکس قلب را که حاوی برنامه مخرب درون آن بود را مهیا کرده بودند. دومین نوع از رها کننده بر طبق زمان کار می کند. نوع دیگری از رها کننده تابع زمان است: یک نرم افزار مخرب می تواند شروع به نصب خودش در شب کرده و از منابع کامپیوتر وقتی کاربر بیرون است و یا خواب است استفاده کند. نوع سوم رها کننده با بهره گرفتن از برنامه های کاربردی خاص keylogger (که فشار داده شدن کلیدها را ذخیره می کند) از فرآیندهای کاربردی ویندوز برای ثبت استفاده می کند. نهایتاً، سایر رخدادها می تواند بر اساس وب سایت های خاصی رهاسازی شود. برای مثال، بر روی وب سایت یک بانک، نرم افزار مخرب کلیدهای فشرده شده را ثبت کرده و یک تصویر لحظه ای از هر کلیک برای ردیابی شماره حساب و رمز فرد قربانی می گیرد. (۱۴)
پروتکل ارتباطی
پروتکل ارتباطی لیست شده در بالا تکنیک های گوناگون ارتباطی را درون شبکه های رباتی می چیند. ربات ها عموماً از یک پروتکل IRC برای ارتباط با یکدیگر استفاده می کنند. با این حال، پروتکل انتقال ابرمتن (HTTP) نیز به دلیل سهولت مخفی کردن آن در ترافیک وب مشهور است. پروتکل های جدیدی هم از جمله پیام لحظه ای ((IM)Instant Messaging) و P2P وجود دارند که برای شبکه های رباتی کوچکتر استفاده می شوند. در IRC، تمام ربات ها به یک کانال خصوصی خاص که با رمز عبور روی IRC محافظت می شود، ملحق می شوند. بعضی از این ربات ها از ارتباط رمزگذاری شده SSL استفاده می کنند. ربات پیام های ارسال شده در این کانال توسط بات مستر را تفسیر می کند. (اگر آن ها نیاز به بروز رسانی، حمله و … داشته باشند).
اکثر شبکه های مشترک برای امنیت بهتر ترافیک IRC را مجاز نمی کنند. در این روش، اگر یک سیستم شناسایی نفوذ ((IDS)Intrusion Detection System) درخواست IRC شناسایی کند، منجر به موارد زیر می شود:
یک درخواست IRC خارج مرز یعنی یک کامپیوتر در شبکه آلوده شده و به عنوان یک سرور C&C استفاده می شود. یک درخواست IRC داخل مرز یعنی سرور C&C یک کامپیوتر از داخل شبکه را به خدمت گرفته است. فایروال ها می توانند برای مسدود کردن تمام ترافیک های IRC پیکربندی شوند. با این حال، ربات ها اکنون از ترافیک IRC تونلی در پروتکل HTTP برای ارتباط با سرور C&C به دو دلیل استفاده می کنند: آن ها به آسانی درون مقدار زیادی از ترافیک HTTP مخفی شده اند و از قوانین فایروال که به طور کلی اکثریت پورت ها را به جز پورت ۸۰ برای ترافیک HTTP مسدود می کند عبور می کنند. انواع دیگر ارتباطات شامل مخفی سازی دستورالعمل ها در درخواست HTTP یا درون رکوردهای سیستم نام دامنه ((DNS)Domain Name System) هستند.
این دستورالعمل ها می توانند در تصاویر نیز مخفی شوند تا شناسایی را دشوارتر سازند. آخرین بهبودها در پروتکل های ارتباطی از پروتکل های پیام رسانی لحظه ای ((IM)Instant Messaging) مانند اسکایپ یا MSN و پروتکل های رمزگذاری شده P2P (WASTE) برای ارتباط و فایل های منتقل شده بین تعداد کمی از طرف های قابل اعتماد استفاده می کنند. این پروتکل ها اکنون رایج نیستند اما احتمالاً در آینده پدیدار می شوند و شناسایی شبکه رباتی را به دلیل حجم زیاد ارتباطات که همه روزه از برنامه های پیام رسانی لحظه ای ارسال می شود، سخت تر می سازند. (۱۴)
مکانیزم صف آرایی^[۱۳]
مکانیزم های صف آرایی مختلف توسط شبکه های رباتی برای صف آرایی ربات های جدید در سرورC&C به منظور بازیابی پیام از بات مستر استفاده می شوند. روش های عمده شامل آدرس IP سخت کدگذاری شده، DDNS و سرویس DNS توزیعی است. (۱۴)
IP سخت کد گذاری شده^[۱۴]
برخی ربات ها می توانند با سرور C&C با بهره گرفتن از یک IP سخت کد شده که به معنی IP ای از سرور C&C است که به صورت باینری در شبکه رباتی کد گذاری شده است ارتباط برقرار کنند. این تکنیک خیلی متداول نیست زیرا وقتی یک ربات به دام می افتد و تحلیل می شود، آدرس سرور C&C می تواند به آسانی پیدا شده و از کارانداخته شود. وقتی سرور C&C غیرفعال شود، ربات های متعلق به این سرور بی مصرف می شوند زیرا نمی توانند دیگر از بات مستر سفارشی دریافت کنند. (۱۴)
نام دامنه DNS پویا^[۱۵]
DDNS از یک نام دامنه سخت کدگذاری شده که توسط ارائه دهنده DNS پویا تخصیص داده شده است که به بات مستر امکان نقل مکان آسان شبکه رباتی اش را می دهد استفاده می کند.
اگر اتصال قطع شود، ربات یک جستار DNS برای دریافت نام دامنه جدید سرور C&C می فرستد.
ربات دیگر به سرور C&C وابسته نیست که این می تواند متوقف شده و یک سرور C&C جدید به آن ربات تخصیص خواهد یافت. تعداد کمی وب سایت این سرویس رایگان را ارائه می کنند مانند: dyndns.com شما می توانید دامنه خود را به شکل” yourname.dyndns.com “بسازید و یک IP داینامیک به این نام تخصیص دهید. (۱۴)
سرویس DNS توزیعی
روش دیگر، استفاده از سرویس DNS توزیعی است. این سرویس پیچیده ترین سرویس است و در جدیدترین ربات ها پیاده سازی می شود. شبکه های رباتی سرور DNS خود را در مکان های خاص که مقامات نمی توانند به آن ها دسترسی پیدا کنند دایر می کنند (زیرا قانون در دامنه امنیت اینترنت در این مکان ها به روز نیست). ربات با سرور DNS مربوط به خودش ارتباط برقرار می کند تا IP مربوط به سرور C&C را بازیابی کند. این سرورهای DNS از پورت بالایی که شناسایی آن ها را توسط لوازم امنیتی دشوار می سازد برای ارتباط استفاده می کنند. آن ها حقیقتاً برای شناسایی و نابود کردن سخت ترین ها هستند. (۱۴)
حملات
ربات ها مقیاس بزرگی از حملات مختلف موجود دارند که یک بات مستر می تواند همانطور که می خواهد از آن ها استفاده کند. حملات می توانند از راه های مختلفی صورت گیرند: می توانند نسبت به یک کاربر پایه نامرئی باشند (مانند جعل هویت) یا سیستم را کند کرده و آن را متوقف کنند (مانند حملات DDoS). مثال هایی از حملات در قسمت پایین شرح داده شده است.
حملات DDoS.
این یک حمله معمول است که توسط شبکه های رباتی برای بارگذاری بیش از حد یک سرور انجام می شود. با بهره گرفتن از تعداد زیادی کامپیوتر که پیام های TCP SYN و UDP را مکرراً می فرستند، می تواند به سرعت پهنای باند شبکه هدف را بیش از حد بارگذاری کرده و برخی اوقات آن را از کار بیندازد.
اسپمینگ.
مقادیر زیادی ایمیل در یک توده فرستاده می شوند. مهاجمان با کمک هزاران ربات، می توانند مقدار زیادی از ایمیل های اسپم را با بهره گرفتن از لیست تصادفی ایمیل های یافت شده در اینترنت بفرستند.
برخی ربات ها یک تابع خاص برای برداشتن آدرس های ایمیل پیاده سازی می کنند. اغلب اسپمی که دریافت می کنید از سوی یک دوست ارسال می شود.
خرناس^[۱۶].
ربات ها می توانند داده هایی را که یک کاربر تایپ می کند برداشت کنند.
Sniffing به عنوان یک Keylogger استفاده می شود و می تواند نام کابری / رمز عبور و سایر اطلاعات جالب را بازیابی کند. برخی اوقات، بیش از یک شبکه رباتی یک میزبان خاص را به خطر می اندازند. در این مورد، آن ها اطلاعات را از یکدیگر می دزدند.
جعل کلیک
شبکه رباتی می تواند برای کسب منافع مالی استفاده شود.
با نصب تبلیغات روی یک وب سایت ساختگی و ایجاد معامله با شرکت هایی که به ازای هر کلیک پول پرداخت می کنند. وقتی وب سایت راه اندازی می شود، بات مستر از تمام ربات هایش می خواهد تا روی این تبلیغات کلیک کنند. این کار هزاران کلیک از هرکجا ایجاد کرده و درآمد مالی برای بات مستر حاصل می شود. این تکنیک امروزه کمی ابتدایی به نظر می رسد زیرا شرکت ها می توانند این مقدار زیاد از کلیک ها را در یک زمان شناسایی کند؛ بنابراین، چند ویژگی برای مجبور کردن کامپیوترهای آلوده جهت کلیک روی تبلیغات افزوده شده است، برای مثال، هر موقع آن ها مرورگر وب خود را باز می کنند.
جعل هویت
این فن فیشینیگ نیز نامیده می شود. ربات ها می توانند میزبان چندین سایت جعلی که خود را EBay، PayPal یا یک بانک جا می زنند باشند و اطلاعات شخصی را برداشت کنند.
معمولاً از نامی با یک تغییر در حروف برای گیج کردن استفاده می شود (مثلاً paypol.com به جای paypal.com) برخی ربات ها قادر به هدایت برخی DNS های خاص می کنند که شناسایی را سخت تر می سازد: ورود به paypal.com شما را به یک سایت جعلی با دقیقاً همان نام می کند. (۱۷)
تحلیل رفتاری
شناسایی شبکه های رباتی در یک شبکه می تواند از طریق انواع مختلف رفتارها طبقه بندی شود: مبتنی بر شبکه، مبتنی بر میزبان و همبسته جهانی. درک این رفتارها برای جلوگیری، محافظت و شناسایی نفوذ شبکه رباتی درون شبکه اهمیت دارد. (۱۵)
رفتارهای مبتنی بر شبکه
رفتارهای مبتنی بر شبکه، ترافیک شبکه را تحلیل می کنند. بات مسترها نیاز به ارتباط با ربات هایشان درون شبکه دارند. اکثر ربات ها از جستار DNS داینامیک برای یافتن سرورهای C&C خود استفاده می کنند به دلیل اینکه ایمن ترین پروتکل است. شبکه های رباتی می توانند از IRC یا HTTP برای ارتباط استفاده کنند. فیلتر کردن برخی اطلاعات خاص روی این شبکه ها می تواند به یافتن برخی میزبان های به خطر افتاده کمک کند: اکثر شرکت ها عموماً ترافیک IRC را مسدود می کنند زیرا ریسک بزرگی است که توسط نرم افزار مخرب آلوده شوند. بنابراین اگر ترافیکی از پورت IRC استفاده کند، می تواند وجود ربات ها را فاش کند. ربات ها اغلب برای جلوگیری از شناسایی سرور C&C، سرور DNS را عوض می کنند. فیلتر کردن ترافیک DNS می تواند برای یافتن میزبان هایی که تغییر سرور نام DNS را نگهداری می کنند به کار رود. روش دیگر نگاه به همان نام DNS استفاده شده توسط شبکه های رباتی است که می توانند برخی اوقات توسط یک نام غیرمعمول متمایز شوند (مثلاً milk.dyndns.com) (14)
رفتارهای مبتنی بر میزبان

افزایش همکاری و هماهنگی سازمانی،جلوگیری از تصرف غیرقانونی زمینهای شهری در آینده، انسجام اصولی سکونتگاه های غیرقانونی در شهر

 

موفق

 

 

 

شبکه بندی زاغه ها

 

هند

 

ایروندا

 

_

 

استفاده از توانایی ها و منابع بالقوه مناطق فقیر جهت تغییر در سطوح ساختاری و محیط زیست کل شهر

 

موفق

 

 

 

توانمندسازی

 

برنامه توانمندسازی و ارتقاء محیطی

 

اردن

 

عمان

 

۱۹۹۲

 

ارتقاء محیطی و بهبود و رفع مشکلات مناطقی از شهرهای بزرگ

 

موفق

 

 

 

منبع : (لیاقت ورز، ۱۳۸۶:۸۹) و http://imbf.ir.
۱۱-۲- فرایند اجرایی شدن سیاست توانمندسازی
۱-۱۱-۲- رویکرد اجتماع-محور^[۴]
رویکرد اجتماع- محور در اواخر دهه ۱۹۷۰ مطرح شد و طی دهه ۱۹۹۰ به طور جدی با پیشگامی و سرمایه گذاری بانک جهانی به منظور تحقق بخشیدن به اهداف برنامه ها و پروژه های بهسازی شهری و کاهش فقر شهری به کار گرفته شد و بیشتر به اجتماعات محلی آماده، منسجم و برخوردار از ظرفیت نهادی پشتیبان، محدود می گردید. در این رویکرد بر مشارکت اجتماع محلی در فرایند تصمیم سازی تأکید می شد که تجارب “برنامه بهسازی کامپونگ” ("Kampong Improvement Program” KIP) در اندونزی، “پروژه دفع فاضلاب بمبئی” ("Bambay Sewage Disposal Project” BSDP) و نیز “برنامه بهداشت در سکونتگاه غیررسمی” (Slum Sanitation Program)که با هدف بهبود وضعیت بهداشتی سکونتگاه های غیررسمی در طی سالهای ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۳ میلادی در هند به اجرا درآمد، از جمله نمونه های اجرایی رویکرد اجتماع- محور می باشند که بر مشارکت اجتماع محلی در فرایند تصمیم سازی تأکید می کنند(۲۰۰۴:۲Niti&Dahiya,).
امروزه نهادها و سازمان های بزرگ جهانی همچون بانک جهانی، سازمان جهانی کار(ILO)، سازمان بهداشت جهانی(WHO)، برنامه توسعه سازمان ملل(UNDP) و کمیسیون اجتماعی- اقتصادی سازمان ملل برای غرب آسیا (ESCWA) و بانک آسیایی توسعه(ADB) پیشروان اجرای برنامه ها و پروژه های توسعه اجتماع- محور در راهبردهای کاهش فقر و توسعه شهری با تمرکز بیشتر در سکونتگاه های غیررسمی می باشند. در واقع این رویکرد تلاشی جهت رفع نیازهای اقشار کم درآمد و محرومی است که در فقر به سر می برند(۲۰۰۵:۲۴Wienecke,). توسعه اجتماع- محور راه حلی است جهت توانمندسازی اجتماع محلی در کنترل تصمیم گیری و عملکرد نهادهایی که در شرایط زندگی آنها تأثیر گذارند.

به کارگیری رویکرد اجتماع- محور در برنامه های توانمندسازی و پروژه های بهسازی سکونتگاه های غیررسمی، به افزایش اثربخشی، کارایی و پایداری برنامه ها در پرداختن به اولویت ها و نیازهای فقیرترین ساکنان در این سکونتگاه ها می انجامد. مهمترین اصل اساسی در توسعه اجتماع- محور توجه به فرایند مشارکت مؤثر اجتماع محلی به مثابه مشارکت کنندگان آگاه در فرایند توسعه در سطح خرد و محلی است. مشارکت اجتماع محلی به معنای بی توجهی به نقش دولت، مدیریت شهری یا سیاست گذاران محلی نیست، بلکه منظور پر کردن خلاءهای موجود در دید از بیرون و برنامه ریزی از بالا برای سکونتگاه های غیررسمی است. به طور کلی رویکرد اجتماع- محور به دنبال پیوند دادن و ایجاد ارتباط قوی میان اجتماعات محلی با (۱)- نهادهای دولتی و (۲)- بخش غیردولتی مسئول در مدیریت شهر است(روستا و محمدی، ۱۳۸۷: ۹۳).
۲- ۱۱-۲- مشارکت^[۵]
مشارکت در لغت به معنای درگیر شدن و شرکت نمودن در یک فعالیت است(۱۹۹۵Oxfordadvanced dictionary,).
مشارکت ” درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت های گروهی است که آنان را برمی انگیزد تا برای دستیابی به اهداف گروهی، یکدیگر را یاری دهند". از این تعاریف چنین برمی آید که درگیر شدن، یاری دادن و مسئولیت، سه رکن اصلی مشارکت می باشند( علوی تبار، ۱۳۷۹: ۱۵).
بانک جهانی مشارکت را به عنوان فرآیندی تعریف می کند که طی آن گروه های ذینفع در جهت دادن به ابتکارات توسعه و تصمیم گیری ها و منابعی که در زندگی تأثیر دارد مداخله و نظارت دارند(۱۹۹۴World Bank,). سازمان ملل، مشارکت را به عنوان ابزار مطرح می کند: “مشارکت ابزاری است برای افزایش فرصت حضور مردم در فرایند تصمیم گیری به نحوی که آنها را از فعالیت های خود منتفع سازد"(عبدی و همکاران، ۱۳۸۸: ۷۳).
“امروزه در برنامه ریزی شهری، مشارکت مردم یکی از نیازهای اساسی برنامه ریزی است. به طوری که در ایران هم به این مسأله جنبه قانونی نیز داده شده است که از آن جمله می توان به بند ۵ ماده ۷۱ قانون شوراها و بند ح ماده ۹ قانون برنامه چهارم توسعه جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد که دخیل کردن و مشارکت شهروندان و تشکیل انجمن های محلی را در شهر امری ضروری دانسته و بر لزوم توانمندسازی و مشارکت دهی و تشخیص نیاز توسط جوامع محلی تأکید شده است” (فنی و دویران،۱۳۸۹: ۸۷).
مشارکت نکته کلیدی در توسعه محلی و توسعه اقتصادی محلی به شمار می رود. بدون مشارکت واقعی اجتماعات محلی و تمرکززدایی در تصمیم سازی و تصمیم گیری، حل مشکلات شهری غیرممکن است. از یک سو این حق برای اجتماعات محلی باید در نظر گرفته شود که در آنچه که در زندگی و کارشان اثرگذار است مشارکت داشته باشند و از سوی دیگر مشارکت در سطح محلی می تواند بسیج اعضاء و منابع را موجب شود. در این میان تنها مشارکتی پایدار و سازنده است که با قدرت تصمیم سازی و تصمیم گیری همراه باشد و آن نیز مستلزم درگیر شدن اجتماع محلی در تمام مراحل برنامه ریزی، اجرا، تثبیت و پایش است (ایراندوست، ۱۳۸۷: ۴۷). لذا مشارکت یعنی مردم مستقیماً در فرایند تهیه طرح حضور دارند و علاوه بر تأثیرگذاری بر فرایند می توانند آن را کنترل کنند. سانف^[۶] مشارکت را همکاری همراه با کنترل شهروندان و سهیم شدن در قدرت و در فرایند تهیه طرح ها می داند. چرا که توانمندسازی اجتماعات، هدف غایی مشارکت است (عبدی و همکاران، ۱۳۸۸: ۷۳).
“در مقوله مشارکت، ظرفیت سازی برای گروه های خاص (گروه های سنی و جنسی) و نیز ظرفیت سازی نهادی بسیار با اهمیت است. مشارکت فقرا در برنامه ریزی توسعه اقتصادی، اولویت بندی نیازها و توانمندی ها برای تدوین و اجرای برنامه های منطبق با واقعیت به بار خواهد آورد و نیز اجرای موفق آن را تضمین خواهد کرد. چنانکه پسیون^[۷]تآکید می کند راهبردهای بهبود کیفیت زندگی در شهرهای کشورهای در حال توسعه باید به دنبال بازساخت روابط محرومان و مدیریت از راه افزایش مشارکت و گفتگوی واقعی و تصمیم گیری غیرمتمرکز باشد"( ایراندوست، ۱۳۸۷: ۴۸-۴۷).
۳-۱۱-۲- ظرفیت سازی^[۸]
وجود مسائل زیست محیطی و فرسودگی عناصر کالبدی سکونتگاه های غیررسمی که بدون برنامه ریزی شکل گرفته اند در کنار محدودیت توان دولتی در ساماندهی این سکونتگاه ها، آنها را با تهدید جدی مواجه و لزوم استفاده از پتانسیل ها و ظرفیت های محلی را ضروری ساخته است.
مرکز اسکان بشر سازمان ملل در ساماندهی وضعیت سکونتگاه های غیررسمی بر اهمیت حمایت از اجتماعات محلی و بومی( توسعه درون محله ای) از طریق رسمیت بخشی و ممانعت از اخراج های اجباری تأکید دارد (محمدی، ۱۳۸۸: ۵).
“ظرفیت سازی( Capacity Building) رویکردی در حال جریان در حوزه های مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، اقتصادی است که در مسائل شهری به ویژه در مورد سکونتگاه های غیررسمی در طی یک دهه اخیر مورد توجه قرار گرفته است.
ظرفیت سازی در سطح مدیریت محلی و اجتماع محلی برای ارتقای توانمندی آنها، ساز و کاری برای پایداری اقدامات ساماندهی است. در واقع ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی مستلزم ظرفیت سازی از طریق اهمیت دادن به نقش مشارکت و یادگیری اجتماعی(آموزش شهروندی) با هدف ارتقای محیطی اجتماع- محور(Community-Based) و از طریق توجه به توان ها و ظرفیت های درونی موجود در اجتماعات ساکن در این سکونتگاه ها است” (محمدی، ۱۳۸۸: ۵).
“توسعه اجتماع- محور(Community –Based Development) به مثابه فرایند و ابزار ارتقای مشارکت مردمی و برقراری حکمروایی خوب شهری و تلاش برای ارتقای وضعیت زندگی فقرا و کم درآمدها بیش از همه از طریق ارتقای ظرفیت های فردی، خانوادگی و اجتماع محلی دست یافتنی است"(محمدی و روستا، ۱۳۸۷: ۹۳). علاوه بر این، ظرفیت سازی به مفهوم استفاده از ابزارهایی است که بتواند منافع بلند مدت اجتماعات به ویژه گروه های کم درآمد را مدنظر قرار داده و فضای قانونی را برای دسترسی آنها به محیط سکونتی مناسب، امنیت، اشتغال و دیگر نیازهای اصلی فراهم نماید، همچنین از حقوق مربوط به مالکیت زمین، نگهداشت و ارتقای سرمایه های فیزیکی و خدماتی موجود در محلات کم درآمد نشین حمایت نموده و آن را تقویت نماید(۲۰۰۱:۴Chapman and KirK,).
سامانه ظرفیت سازی سامانه ای متشکل از دو محور اصلی ۱- تقاضا ۲- عرضه است. در واقع تا زمانی که کمبودی در حوزه ای مطرح نگردد، تقاضایی به وجود نیامده و تحرکی برای ایجاد ظرفیت، انجام نخواهد شد.
اجتماعات محلی
تقاضا
عرضه
ظرفیت
نهادهای اداره شهری و نهادهای خدمات رسانی
منبع:(محمدی، ۱۳۸۸: ۹)
شکل شماره ۹ : ساختار کلی یک سامانه ظرفیت سازی

این آیات و امثال آنها بیان گر تعمیم امامت و ولایت از پیامبر(ص) به حضرت علی (ع) و فرزندان معصوم ایشان می‌باشند، هرچند که ائمه معصومین(ع) در طول حیات خود مسلوب الید گردیده و حق ولایت و حکومت از آنان توسط افراد فاقد صلاحیت رهبری و ولایت غصب گردیده است. (منتظری،۱۴۰۹، مبانی فقهی وحکومت اسلامی، مترجم محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری،۱/۱۱). حضرت ولی عصر(عج) در دوران غیبت صغری از طریق نواب خاص خود امت اسلامی را رهبری و هدایت می‌کردند اما در زمان غیبت کبری فقهای عادل واجد شرایط را به عنوان نایب عام خود به مقام ولایت و حکومت نصب فرموده، که شناسایی و گزینش آنها را بر عهده مسلمانان قرارداد. (منتظری،۱۴۰۹،مبانی فقهی و حکومت اسلامی، مترجم محمودصلواتی وابوالفضل شکوری ،۱/۱۲). بنابراین تمام اختیارات رهبری که شامل تفویض ولایت، اطاعت، قضا حسبه، اقامه حدود و تعزیرات و بطورکلی حق تاسیس حکومت اسلامی و اداره امور جامعه را مسلمین بر موازین قسط و عدل و انجام تکالیف امر به معروف و نهی ازمنکر، گردآوری وجوهات شرعی و مالیات های مناسب و مصرف آن در موارد لازم از جمله شئون و اختیارات ولی فقیه در عصر غیبت است که از مهمترین مسائل فقه سیاسی اسلام به شمار می‌آید.

(منتظری،۱۴۰۹، مبانی فقهی و حکومت اسلامی، مترجم محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری ،۱/۱۲). لذا باید گفت که فقه سیاسی اسلام، مانند سایر احکام شرع و فقه عمومی آن، در درجه اول از قرآن و سنت نشات گرفته و بر پایه اصول و موازین شرعی در طول زمان تطور و تکامل یافته است. سیره رسول خدا(ص) در دوران بعثت و نبوت، به ویژه در دوران ۱۳ساله رهبری در مدینه که عصر حکومت بوده، غنی ترین منبع برای فقه سیاسی و زنده ترین الگوی تاسیس حکومت اسلامی و شیوه اداره آن به شمار می‌آید. (منتظری،مبانی فقهی و حکومت اسلامی،۱۴۰۹، مترجم محمودصلواتی و ابوالفضل شکوری ،۱/۱۲). سیره امیرالمومنین(ع) در طول دوران حکومت خود بویژه نامه معروف آن حضرت به مالک اشتر بهترین مدرک برای فقه سیاسی شیعه به شمارمی آید. همچنان که در توقیع شریف امام زمان (عج) که اسحاق یعقوب ازنواب خاص حضرت روایت نموده که فرمود: «حوادث نوپدید را به راویان حدیث ما مراجعه کنیدکه آنان حجت من برشمایند و من حجت خداوندم برآنان».(کلینی،۱۴۲۹، ۹/۶۹۳). نتیجه این که حوادث نوپدید شامل فتوا، ولایت و قضا می‌گردد که فقه سیاسی را شامل می‌شود.

۱-۳-۱-۶- ادوار فقه سیاسی

نگاه به ادوار فقه، نشان‌گر ادوار فقه سیاسی شیعه نیز می‌باشد، فقه شیعه ادواری داشته که فقه سیاسی هم از آن تبعیت کرده است. (عمید زنجانی، ۱/۱۰) فقه سیاسی شیعه بنا بر اختصار ،به پنج دوره‌ی مشخص تقسیم می‌شود که در این مبحث از نقطه نظر فقه سیاسی تنها به ادوار مهم و پر‌تاثیر می‌پردایم :

 

1. 1. دوره‌ی تشریع و حضور معصومین(ع) از بعثت پیامبر(ص) تا ائمه‌ی اطهار(ع) : قوانین اسلام از طریق وحی و توسط پیامبر اکرم‌(ص) به مردم ابلاغ می‌شد و قرآن کریم اولین مصدر تشریع احکام سیاسی اسلام شناخته می‌شود. سنت و سیره‌ی رسول اکرم(ص) نیز دومین مصدر تشریع احکام در نزد شیعیان است و بسیاری از قواعد عام فقه سیاسی از سیره، قول و تقریر ایشان سرچشمه می‌گیرد. این دوره را، دوره یا عصر تشریع احکام می‌نامند که به عصر سعادت نیز مشهور است. بنابراین می‌توان گفت که از لحاظ تاریخی، پیدایش و شکل‌گیری فقه سیاسی هم-زمان و هم‌زاد با پیدایش “فقه عمومی اسلام” است و همه‌ی ائمه‌(ع) در راستای تحقق اهداف فقه سیاسی اسلام، برای تشکیل حکومت سیاسی تلاش کرده‌اند.( محققی،۱۳۷۵،۱۷۲).

 

1. 1. دوره‌ی اجتهاد: فقیهان ژرف‏نگر این دوره، علاوه‌بر جمع‏آورى حدیث، براى نخستین‌بار، به ‏خلق آثار بزرگ فقهى پرداخته و با استمداد از روایات اهل بیت (ع)، به‏تفریع و استنباط همت‏گماشتند. شاخص‏ترین فقیهان در این دوره، عبارتند از: شیخ‏مفید، سید مرتضى، ابو‌صلاح حلبى و شیخ ‏طوسى. با تلاش‌های علمای عظام در عصر غیبت کبری و پس از آن تحولات چشم-گیری در اجتهاد عمومی و فقه سیاسی به‌وجود آمد، اما هنوز در عرصه‌ی فقه سیاسی شیعه رکود و نقصان خاصی حاکم بود و فقه در شکل عمومی و سیاسی بسط ید نداشته و کارآمدی کمتری داشت، بنابراین فقهای سیاسی به‌دنبال شکل دادن نظام سیاسی نبودند (امین، ۱۳۷۴ ،۳۲) .

 

1. 1. دوره‌ی اعتلا و پایداری: از زمان غیبت صغری تا قرن دهم، شرایط لازم براى تدوین فقه سیاسى و پرداختن به ‏حقوق اساسى عصر غیبت فراهم نمى‏شود. اما شاید بتوان، مهم‌ترین مراحل اعتلای فقه سیاسی شیعی را در عصر صفوی و سپس پیروزی قاطع عقل در مبارزات عالمان اصولی بر اخباری دانست. سیر نظریه‌ی ولایت فقیه در مراحل مختلف این دوره‌ی تاریخى از قرن دهم آغاز و در قرن سیزدهم، به پایان مى‏رسد. شاخصه‌ی این مرحله، رسمیت مذهب تشیع در ایران و قدرت نسبى فقیهان در عصر صفوى و سپس قاجارى است. بنابراین، عملا، در این دوره، رویکرد فقیهان شیعه به ‏مسأله‌ی دولت و روابط ایشان با نظام سیاسى، حائز اهمیت است (جعفریان، ۱۳۸۰، ۴۳).

 

1. 1. دوره‌ی رکود: این دوره، هم‌زمان با ظهور دوره‌ی اخباریه در میان عالمان شیعه است. در دهه‏هاى میانى قرن یازدهم و قرن دوازدهم، شاهد فترتى دیگر در سیر فکرى حرکت اجتهاد و فقاهت شیعه هستیم. اصول مکتب اخبارى‏گرى، عبارت از نفى حجیت ظواهر قرآن، نفى حجیت حکم عقل در استنباط احکام شرعى، نفى حجیت اجماع، قطعى‌بودن روایات کتب اربعه و رجوع به ‏اصاله‌الاحیاط در امور مشتبه است. درباره‌ی عوامل بروز اندیشه‌ی اخبارى‏گرى، نظریه‏هاى متفاوتى وجود دارد. برخى، سیاست دولت صفوى را از عوامل بروز این حرکت مى‏دانند. به‏نظر ایشان، حضور فقیهان در صحنه‌ی سیاست و اداره‌ی کشور، براى دولت صفوى گران تمام مى‏شد‌، از این‏رو، صفویه، در تقویت کفه‌ی اخباریه سهم وافرى دارد (همان، ۵۸).

 

1. 1. دوره‌ی باز‌سازی و هویت‌یابی: زمانى که مى‏رفت تا میراث هزارساله‌ی فقاهت شیعه، در تندباد جمود و تحجر اخباریه، به ‏نابودى گراید و بشریت از دریاى بیکران معارف اهل‏بیت(ع) در اثر این جمود، بى‏نصیب بماند، شخصیتى خردمند و باعظمت، سر برافراخت و یک تنه، در برابر طوفان سهمگین اخباریه ایستاد و اجتهاد و فقاهت را به‏مسیر اصلى خود بازگردانید. این مرد بزرگ، جناب محمدباقر بهبهانى معروف به ‏وحید بهبهانى (۱۱۱۸ - ۱۲۰۵ه.ق) بود. شکست دادن اخباریه، از یک‌سو، و تربیت شاگردان و فقیهانى برجسته، از سوى دیگر، سبب شد تا او را “استاد الکُل” بخوانند. بى‏تردید، وحید بهبهانى، از نادر فقیهانى است که اندیشه‌‌ی سیاسی فقه شیعه را به‏چرخش در آورده و آن‌را به ‏دور جدیدى از تجربه ‏و توسعه وارد کرده است. شیخ‏جعفر کاشف‏الغطاء نیز از دیگر اندیشمندان نام‌آور شیعه در این دوره است. کاشف الغطاء علاوه‌بر آن‏که در زمینه‌ی تعمیق فقاهت و گسترش اندیشه‌ی اصول استاد خود، وحید بهبهانى، در برابر اخباریان نقش برجسته دارد، در تحولات اجتماعى - سیاسى عصر خود نیز منشأ آثار مهمى به ‏شمار مى‏رود. (همان، ۶۲).

 

1. 1. دوره‌ی شکوفایی فقه سیاسی: با پیروزى انقلاب شکوهمند اسلامى و مطرح‌شدن ولایت مطلقه‌ی فقیه به‏عنوان مبناى حکومت و قانون اساسى، چالش‏هاى عظیمى، در برابر این نظریه خودنمایى کرد و از محافل مختلف علمى و فرهنگى و سیاسى، انواع نقدها و مناقشات بر این نظریه وارد گردید. امام خمینى(ره) که ولایت مطلقه‌ی فقیه را مطرح نمود، در حقیقت مبتکر نظریه‏اى نوین نبود. پیش از او، فقیهانى مانند: شیخ‏انصارى و مامقانى، صریحا از مطلقه ‌بودن نیابت و حکومت فقیه سخن گفته بودند و عده‏اى دیگر نیز بر عامه ‌بودن ولایت فقیه تصریح کردند و البته منظور از مطلقه یا عمومى ‌بودن ولایت، تنها در حوزه‌ی مصالح اجتماعى مى‏باشد. (نبوی‌، ۱۳۷۷،۵۰). به این ترتیب، اندیشه‌‌ی تاسیس حکومت اسلامی از آغاز مبارزات مورد نظر حضرت امام‌(ره) بود، ولی اولویت ‏با ساختن و تربیت عناصر “آگاه” و یاران “همدل” بود.بنابراین حضرت امام خمینی‌(ره) در اول بهمن سال ۱۳۴۸، در اثنای بحث فقهی “مکاسب “خود موضوع “ولایت فقیه” را محور تدریس قرار می‌دهند. انتشار این دروس در قالب کتاب “ولایت فقیه” و یا “حکومت اسلامی” مبارزات را وارد مرحله‌ی جدیدی کرده و در سطح وسیع‌تر تحول عمیقی در حوزه‌ی فقه سیاسی اسلام به ‌وجود آورد و زمینه را برای طرح‏های مختلف در ابعاد مختلف حکومتی فراهم نمود.(امام خمینی‌، ولایت‌ فقیه‌، ۱۳۷۵‌، صص ۱۳۳و۱۴۲و ۱۵۸).

 

 

۱-۳-۲- ولایت در امور حسبیه

حسبه اعمالی است که از نظر شرع مطلوب و از نظر زندگی اجتماعی ضروری و غیرقابل اجتناب است و شامل موارد زیر می‌شود:
تصدی امور مربوط به جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، فتوی، قضاوت، شهادت، رسیدگی به اموالی که صاحبانشان نامعلوم است و مسائل مربوط به امور قاصرین وبه طورکلی تمامی کارهایی که بدون آنها هرج و مرج واختلال در نظام جامعه به وجود می‌آید در حیطه امور حسبیه قرار می‌گیرد. (عمیدزنجانی،۱۴۲۱،۱/۲۶۰). بطورکلی هر نوع ولایتی که در مسائل حکومتی برای پیامبر(ص) و امام(ع) بوده، برای فقیه عادل نیز مورد اثبات است.( امام خمینی، ۱۳۷۵، ولایت فقیه، ۱۴۹).
فقیه جامع الشرایط جز در شئون اختصاصی انبیاء و امامان معصوم(ع) کلیه مسئولیت های رهبری و امامت مردم را به عهده دارد بنابراین مطلب نظریه ولایت فقیه از احکام اولیه و مقدم بر احکام دیگر می‌باشد. (عمید زنجانی، ۱۴۲۱،۱/۲۶۲). درباره محدوده گستره امور حسبیه باید گفت که امور وسیعی را شامل می‌شود به گونه ای که اداره امور جامعه و زعامت سیاسی را نیز در برمی‌گیرد.
زیرا هر گونه کار دینی و دنیایی مردمان، که، ناگزیر، خردمندان باید آنها را انجام دهند، چون نظم دین و دنیا به آنها بستگی دارد، یا از سوی شارع دستوری به انجام آنها رسیده و یا از سوی شارع، اجازه انجام آنها صادر شده است، لیکن بر دوش افراد ویژه ای قرار نگرفته باشد، ولی اصل انجام آنها بدون انجام دهنده روشن است، آن امر بر عهده ی فقیهی است که می‌تواند در آنها تصرف کند و ولایت بر انجام آنها دارد. ( ایزدهی،۱۳۸۷ ،۲۱۳). بنابراین مفهوم حسبه در بستر زمان و مکان، گسترش یافته و بسیاری از امور که درگذشته از کارهای ضروری و لازم به شمار نمی آمده، امروز، در محدوده امورحسبه قرار گرفته و دارای اهمیّت می‌باشد. لذا نمی توان حسبه را به مواردی که در حوزه فقه از آن یاد شده است محدودکرد؛ بلکه به موازات تحول زمان و پیچیدگی‌های جامعه، مصادیق فراوانی به مجموعه مصادیق گذشته اضافه می‌شود که نظارت بر کارگزاران نظام با توجه به اهمیّت و ضرورت آن از اهمّ مصادیق آن محسوب می‌شود. ( ایزدهی،۱۳۸۷،۲۱۴و۲۱۵).
در نظام جمهوری اسلامی نیز نهادهای متعددی جهت نظارت بر کارگزاران نظام تعبیه شده است که هرکدام بر بخشی خاص و یا افراد خاصی نظارت می‌کنند که همه این نظارت ها درحوزه نظارت ولایی قرار دارند و در حوزه نظارت ولایی، رهبری، سیاست های کلی را جهت اجرا به قوه مجریه ابلاغ و بر عمل کرد این قوه نظارت می کند. ( ایزدهی،۱۳۸۷،۲۱۵).

۱-۳-۳- نفی ضرر و نفی عسر و حرج دراحکام

مقصود از قاعده «لا ضرر» این است: هر حکم شرعی، چه وضعی و چه تکلیفی که موجب ضرر شخصی یا نوعی شود، در اسلام برداشته شده است.(موسوی بجنوردی ،۱۳۷۱،۱/۱۷۶). مضمون قاعده «لاحرج» این است که در اسلام هیچ حکمی که موجب مضیقه و در تنگنا افتادن مکلفان باشد، تشریع نشده است. چنان که یکی دیگر از قواعد، قاعده‌ای است با عنوان «الضرورات تبیح المحظورات» یعنی: ضرورتها امور ممنوع و حرام را مباح می‌سازند. عناوینی همچون ضرورت، اضطرار و عسر و حرج در برخی موارد از اجرای احکام اولی جلوگیری کرده و حکمی ثانوی را موجب شوند. حال می‌گوییم تردیدی نیست که می‌توان با استناد به عناوین ثانوی نفی ضرر و عسر و حرج، احکام حکومتی صادر نمود. البته با توجه به این نکته که جلوگیری از اجرای احکام اولی به طور موقت و برای زمان معین و به اندازه ای است که ضرورت، اضطرار و امثال آن ایجاب می‌کند، نه بیشتر. اساسا این که آیا حاکم اسلامی می‌تواند با استناد به این قواعد، احکام جدیدی وضع کند یا خیر؟ بستگی به نظریه و مبنایی دارد که در مورد عناوین ثانویه اتخاذ می‌شود. طبق مبنای کسانی که کاربرد این قواعد را منحصر می‌دانند به رفع احکام ضرری یا احکامی که اجرای آنها منجر به عسر و حرج می‌گردد. )موسوی بجنوردی، ۱۳۷۱، (۶۷٫ حاکم نمی‌تواند به استناد این قواعد، قانون جدیدی وضع کند و تنها می‌تواند احکام اولیه را رفع کند. اما بر اساس مبنای دیگر، این قواعد صورت نبود حکم را هم در بر می‌گیرند.)موسوی بجنوردی ،۱۳۷۱،۷۷(مرحوم فاضل نراقی بعد از این که می‌فرماید قاعده لا ضرر صرفا صلاحیت دارد تا حکم ضرری موجود را مرتفع نماید، اضافه می‌کندکه تنها در صورتی می‌توان بر اساس قاعده لا ضرر، حکمی را جعل نمود که نبود حکمی موجب ضرر باشد و انتفای ضرر نیز فقط با جعل آن حکم ممکن شود:
«نعم اذا کان حکم بحیث یکون لولاه لحصل الضرر، ای کان عدمه موجبا للضرر مطلقا و انحصر انتفاء الضرر بثبوت الحکم الثانی، یحکم بثبوته بدلیل نفی الضرر.».) محقق داماد، قواعد فقه،۱۳۷۴، ۲/۷۸). بر اساس این مبنا، حاکم می‌تواند در روابط اجتماعی برای از بین بردن عسر و حرج یا ضررهای نوعی و اجتماعی، قوانین و مقررات جدیدی وضع کند. حضرت امام قدس سره با این که معتقد است قاعده لاضرر، فرض عدم الحکم را شامل نمی شود و مصلحت نظام را شامل می‌شود. در نتیجه حاکم نمی تواند بر اساس عناوین ثانویه، قوانین جدیدی وضع کند.)امام خمینی، ۱۳۸۵،الرسائل،۵۸و۶۳). امام در مقطعی خاص به مجلس شورای اسلامی اجازه فرمودند که با بهره گرفتن از عناوین ثانوی، قوانین مورد نیاز را وضع کند. مجلس شورای اسلامی در مرداد ماه ۱۳۶۰قانونی را از تصویب گذراند که بر اساس آن، سلطه مالکان زمین (با توجیه مشکل مسکن در شهرها و لزوم توجه دولت به این مشکل و حل آن) محدود می‌شد. در پی اعلام مغایرت این مصوبه با موازین شرع از سوی شورای محترم نگهبان، مجلس در جستجوی راه حلی برای جلب توجه آن شورا، به عناوین ضرورت و حکم ثانوی متوسل شد. پس از کسب تکلیف رئیس وقت مجلس شورای اسلامی از حضرت امام خمینی رحمه الله، ایشان در جواب مرقوم داشتند:
«آنچه در حفظ نظام جمهوری اسلامی دخالت دارد که فعل یا ترک آن موجب اختلال نظام می‌شود و آنچه ضرورت دارد که ترک آن مستلزم فساد است و آنچه فعل یا ترک آن مستلزم حرج است، پس از تشخیص موضوع به وسیله اکثریت وکلای مجلس شورای اسلامی با تصریح به موقت بودن… مجازند در تصویب و اجرای آن….».امام خمینی،۱۳۸۷، صحیفه نور، ۱۵/۲۹۷). به همین دلیل، مجلس شورای اسلامی به استناد ضرورت، قوانینی همچون قانون اراضی شهری و تجدید تصویب آن و قانون مربوط به کشت موقت را تصویب نمود. (مهرپور، بی تا،۲۱).

۱-۳-۴- اسلام واهداف سیاسی

در دین اسلام با توجه به حجم عظیمی از احکام اجتماعی و اهداف سیاسی دینی، می‌توان اهداف اصلی این دین مقدس را شناخت. امام خمینی (ره) در این باره می‌گوید: «اسلام دین سیاست است با تمام شئونی که سیاست دارد. این نکته برای هر کسی که کمترین تدبری در احکام حکومتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی اسلام بکند آشکار می‌گردد. پس هر که را گمان بر او برود که دین از سیاست جدا است، نه دین را شناخته و نه سیاست را».( امام خمینی،۱۳۶۹،صحیفه نور،۱/۶) با نگاه به قوانین اسلامی و آیات قرآن روشن می‌شود که اسلام دینی است جامع و همه جانبه نگر، که کلیه جوانب زندگی بشر (فردی، اجتماعی، دنیوی، اخروی، مادی و معنوی) را در نظر گرفته و همان گونه که مردم را به توحیدوایمان به خدا دعوت نموده و دستورات اخلاقی ودستورات مربوط به خودسازی فردی را دارد، احکام و دستوراتی در مورد مسائل حکومتی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، قضایی و مربوط به اداره صحیح جامعه روابط بین‏المللی، حقوقی و …را دارا می‌باشد و مقررات قضایی، حقوقی، روابط اجتماعی، مسائل اقتصادی، تربیتی و…دارد. بدیهی است که اجراوپیاده کردن چنین احکام ودستوراتی بدون قدرت اجرایی امکانپذیرنیست و حکومت دینی به معنای صحیح، آن حکومتی است که جامعه را بر اساس قوانین الهی اداره کند و زمینه‏های رشد و استعدادها و امکان رسیدن انسان ها به کمال و ایجاد جامعه‏ای برین صالح و شایسته را برای مردم آماده کند و با فسادهای اخلاقی، اجتماعی و …مبارزه کند.
قرآن کریم در وصف مردان الهی فرمود:
«الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ آتَوُا الزَّکاهَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَهُ الْأُمُور»؛ همان کسانى که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا مى‏دارند، و زکات مى‏دهند، و امر به معروف و نهى از منکر مى‏کنند، و پایان همه کارها از آن خداست.حج/۴۱٫
سیره و راه و روش رسول اکرم (ص) نشان دهنده اهداف سیاسی دین اسلام است ؛ زیرا خود آن حضرت ضمن تشکیل حکومت اسلامی مسئولیت اجرایی و قضایی آن را بر عهده داشت. امیرالمومنین علی(ع) نیز حکومتی بر اساس عدل و اجرای دستورات الهی بنا نهاد و حکومت کوتاه‏ مدت امام حسن (ع)، قیام خونین امام حسین (ع) و مشروع ندانستن حکومت ‏های وقت از سوی دیگر امامان (ع) همه بیانگر این واقعیت‌اند که تشکیل حکومت از ضروریات دین اسلام است. آیات فراوانی در این زمینه وجود دارد؛ از جمله:
۱-لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَأْسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ….( حدید/۲۵)
«به راستی که پیامبران را با پدیده‏ های روشن‏گر فرستادیم و همراه آنان کتاب و میزان نازل کردیم، تا مردم به دادگری برخیزند و آهن را که در آن نیروی سخت و سودهای فراوان برای مردم است پدید آوردیم… .»
۲-یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامینَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا ….(مائده/۸)
«ای مؤمنان برای خدا برخیزید و به عدل و شهادت دهید.»
۳-وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی‏ کُلِّ أُمَّهٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ ….( نحل/۳۶)
« و به راستی در هر امتی پیامبری فرستادیم که خداوند را بندگی کنید و از بندگی طاغوت دوری جویید… .»
۴- وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَهِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصیراً.(نساء/۷۵)
«چیست شما را که در راه خدا و ضعیف شدگان جامعه، از مردان، زنان و کودکان کارزار نمی کنید؟! آنان که می‌گویند: پروردگارا! ما را از این قریه (جامعه) بیرون بر و رها ساز که اهلش ستمکار است و قرار ده برای ما از جانب خودت سرپرست و یاوری و قرار ده از نزد خودت یاری کننده‏ای.»
۵- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ….(نساء/۵۹)
اطاعت کنید از خدا و پیامبر و صاحبان فرمان از خودتان… .
این آیات مبارکه و آیات بسیار دیگر سخن شهادت به قسط و داد، دوری از طاغوت، جنگ در راه خدا و مستضعفان، نجات محرومان، هجرت در راه خدا و…است وبدیهی است که این موارد از مقوله‏های اجتماعی است که در کتاب الهی به آن فرمان داده شده است که نتیجه بحث وجود حاکم اسلامی در رأس حکومت اسلامی است و بخش عظیمی از معارف و آموزه‏های اسلامی شامل مسائل سیاسی و اجتماعی است:

۱-۳-۵- مسئولیت پیامبر(ص) و مقایسه آن با امام(ع) و جانشین امام

پیامبر(ص)دارای سه مقام ومسئولیت است:
۱-مقام نبوت : دریافت و ابلاغ وحی الهی.
۲-مقام قضاوت : داوری و حکمیّت جامعه اسلامی.
۳-مقام سیاسی : رهبری و زمامداری جامعه اسلامی.
دومقام قضاوت و رهبری بعد از شخص پیامبر(ص) به امام معصوم(ع) واگذار گردیده است و از آنجاکه فقیه در زمان غیبت معصوم(ع) از جانب معصوم ولی امر و رهبرجامعه اسلامی است نیز آن دو مقام رادارامی باشد. (عمیدزنجانی،۱۴۲۱،۲/۲۲۴).
بنابراین نتیجه می‌گیریم که فقیه حاکم بر جامعه مسلمین در مقایسه با پیامبر دارای دو مقام قضاوت و زمامداری سیاسی جامعه مسلمین است.

۱-۳-۶- اهمیت حکومت

از آنجا که مجموعه انسانی به شکل اجتماعی زندگی می‌کنند و در این شکل زندگی قطعاً برخورد و تعاملاتی روی خواهد داد لذا جامعه نیاز به نظم و امنیت براساس دستورالعمل های اسلامی دارد و نیاز به دستگاه اجرا کننده دارد و از آنجا که اسلام دین جامعی است این مهم را مورد تأکید قرار داده است و این امر در بستر حکومت محقق خواهدشد.
دلیل این اهمیت عبارت است از:
۱٫تقدم حکومت بر همه احکام الهی

آماره ها و ضرایب معناداری

 

۱۹۴/۳Chi-square =
۱۵۲/۰= Cramer’s v
۲۰۲/۰Sig =

 

 

 

بررسی رابطه بین تعداد فرزندان و وضعیّت اشتغال فارغالتّحصیلان نشانگر عدم وجود رابطه معنیدار میباشد. از آنجا که سطح معناداری آن از ۰۵/۰ بیش‌تر است؛ میتوان گفت که بین دو متغیّر تعداد فرزند در قید حیات و وضعیّت اشتغال رابطه معنیداری وجود ندارد. بنابراین فرضیهی تحقیق مبنی بر اینکه رابطه معکوس و معنیداری بین وضعیّت اشتغال زنان و باروری آنها وجود دارد تأیید نمیگردد. امروزه، صنعت و شهرنشینی به زنان این فرصت را داده است که در خارج از خانه به اشتغال بپردازند. گسترده شدن امکانات رفاهی مانند مهدکودکها امکان نگهداری از فرزند را برای زنان متأهّل فراهم کرده است در نتیجه امکان مشارکت بیش‌تر زنان را در بازار کار فراهم کرده است.

۴-۴) تجزیه و تحلیل چند متغیّره
همانگونه که پیشتر در فصل روش شناسی بیان شد، در صورتی که متغیّر وابسته از نوع اسمی دو وجهی باشد، برای بررسی تأثیر همزمان متغیّرهای مستقل بر متغیّر وابسته باید از تکنیک رگرسیون لجستیک استفاده کرد..
به منظور رسیدن به هدف نهایی تحقیق که بررسی عوامل جمعیّتی و اجتماعی مؤثّر بر اشتغال فارغالتّحصیلان آموزش عالی استان کردستان میباشد، به تحلیل رابطه بین متغیّرهای تحقیق در قالب دو مدل؛ “مدل ۱ ” و “مدل ۲” پرداختیم.
مدل ۱، در بردارندهی متغیّرهای جمعیّتی شامل جنس، سن، وضعیّت زناشویی، داشتن فرزند، تعداد فرزندان، مهاجرت طول عمر و مهاجرت اخیر میشود. مدل ۲، در بردارندهی متغیّرهای جمعیّتی و اجتماعی است، متغیّرهای اجتماعی شامل سطح تحصیلات و رشته تحصیلی میشود. تحلیل‌های چند متغیّره در چهار مرحله‌ انجام شد. در مرحله‌ی اوّل، تحلیل رگرسیون برای کلّ جمعیّت (مردان و زنان) انجام شد. در مرحله‌ی دوّم برای جمعیّت مردان، در مرحله‌ی سوّم برای جمعیّت زنان بدون در نظر گرفتن متغیّرهای مربوط به باروری (داشتن فرزند و تعداد فرزندان) و در مرحله‌ی چهارم برای جمعیّت زنان با در نظر گرفتن متغیّرهای مربوط به باروری (داشتن فرزند و تعداد فرزندان).
۴-۴-۱) برآورد احتمال عدم اشتغال فارغالتّحصیلان۳۴-۲۴ ساله آموزش عالی استان کردستان
جدول ۴-۲۴، احتمال عدم اشتغال فارغالتّحصیلان آموزش عالی استان کردستان را در کلّ نمونه (مرد و زن) نشان میدهد. در مدل ۱، همانطور که میبینید، متغیّرهای جمعیّتی (جنس، سن، وضعیّت زناشویی، مهاجرت طول عمر و مهاجرت اخیر) وارد شدهاند. متغیر جنس، سن، و یکی از سطوح مربوط به متغیّر وضعیّت زناشویی در ارتباط با متغیّر وابسته از نظر آماری معنیدار شدهاند. همانگونه که مشاهده میشود، احتمال یا شانس بیکاری زنان حدود ۱۷/۲ برابر بیش‌تر از مردان است به عبارتی شانس یا احتمال اشتغال مردان نسبت به زنان ۱۷/۲ برابر بیش‌تر است. همچنین احتمال بیکاری افراد ۳۴-۳۰ ساله حدود ۸۰ درصد کمتر از افراد ۲۹-۲۴ است. به عبارتی، احتمال اشتغال طبقهی دوّم (۳۴-۳۰) نسبت به طبقهی مرجع (۲۹-۲۴) نزدیک به ۸۰ درصد بیش‌تر است. به لحاظ وضعیّت زناشویی، احتمال بیکاری افراد هرگز ازدواج نکرده ۹/۳ برابر بیش‌تر از افراد دارای همسر است. به عبارت دیگر، فارغالتّحصیلان دارای همسر احتمال اشتغال بیش‌تری نسبت به فارغالتّحصیلان هرگز ازدواج نکرده دارند. مقدار آمارهی Nagelkerke R squar نشان میدهد که بهطور کلّی متغیّرهای مدل ۱، ۴/۳۲ درصد از تغییرات متغیّر وابسته را پیشبینی میکند.
در مدل ۲، متغیّرهای اجتماعی (سطح تحصیلات و رشته تحصیلی) نیز وارد تحلیل شدهاند. نتایج این مدل حاکی از آن است که متغیّر جنس، سن و یکی از سطوح مربوط به متغیّر وضعیّت زناشویی و بعضی از سطوح رشته تحصیلی در ارتباط با متغیّر وابسته از نظر آماری معنیدار شدهاند . همانگونه که مشاهده میشود، احتمال یا شانس بیکاری زنان حدود ۸۱/۲ برابر بیش‌تر از مردان است به عبارتی شانس یا احتمال اشتغال مردان نسبت به زنان ۸۱/۲ برابر بیش‌تر است. همچنین افراد ۳۴-۳۰ ساله احتمال بیکاری آنان نسبت به افراد ۲۹-۲۴ ساله، حدود، ۷۹ درصد کمتر است. به عبارتی، احتمال اشتغال طبقهی دوّم (۳۴-۳۰ ساله) نسبت به طبقهی مرجع (۲۹-۲۴ ساله) حدود ۷۹ درصد بیش‌تر است. به لحاظ وضعیّت زناشویی، افراد هرگز ازدواج نکرده ۸۳/۳ برابر احتمال بیکاری آنان نسبت به افراد دارای همسر بیش‌تر است. به عبارت دیگر فارغالتّحصیلان دارای همسر احتمال اشتغال بیش‌تری نسبت به فارغالتّحصیلان هرگز ازدواج نکرده دارند. همچنین افراد فارغالتّحصیل در رشته علوم انسانی و هنر نزدیک ۱/۳ برابر، علوم اجتماعی، بازرگانی و حقوق، ۱/۵ برابر، علوم، ریاضیات و محاسبات حدود ۴ برابر و افراد فارغالتّحصیل مهندسی، تولید و ساخت نزدیک ۲/۴ برابر احتمال بیکاری آنها نسبت به فارغالتّحصیلان طبقهی مرجع (علوم تربیتی) بیش‌تر است. به عبارتی، احتمال اشتغال فارغالتّحصیلان رشته علوم تربیتی نسبت به فارغالتّحصیلان رشته های علوم انسانی و هنر، علوم اجتماعی، بازرگانی و حقوق، علوم، ریاضیات و محاسبات و فارغالتّحصیلان رشته مهندسی، تولید و ساخت، بیش‌تر است.
جدول (۴- ۲۴) برآورد احتمال عدم اشتغال فارغالتّحصیلان ۳۴-۲۴ سالهی آموزش عالی استان کردستان با بهره گرفتن از مدل رگرسیون لجستیک

 

 

متغیّرهای مستقل

 

مدل ۱

 

مدل ۲

 

 

 

B

 

EX(B)

 

Sig

 

B

 

EX(B)

 

Sig

 

 

 

جنس

 

مرد (مرجع)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

زن

 

۷۷۸/۰

 

۱۷۸/۲

 

**

 

۰۳۳/۱

 

۸۱۱/۲

 

**

-

 

قسمت رنگزا

 

گل یا گلچه

 

 

 

نام خانواده

 

Asteraceae
میناسانان

 

 

 

۶)گیاه رنگزای جاشیر
جاشیر، گیاه علفی چندساله، ایستاده، بسیار ضخیم، زاویه دار، بلند و با ساقه ای به ارتفاع ۸۰-۲۰۰ سانتیمتر است. شاخه های متقابل یا تقریبا چرخه ای و فراهم، برگ های سبز، فاقد کرک، به ندرت زبر و کرکدار، تخم مرغی وسیع و بسیار بریده و منقسم، با تقسیمات خطی و تسمه ای است. گل ها زرد رنگ بوده و در گل آذین های چتری با ۱۲-۶ سانتی متر شعاع اجتماع یافته‌اند. میوه ها تخم مرغی، تقریباً دم دار، بسیار باریک تر از قطر دانه می باشند. جنس Prangos دارای حدود ۳۰ گونه است که ۱۵ گونه آن در ایران وجود دارند و ۵ گونه از این تعداد، بومی ایران هستند(Sajjadi,2003:79). بقیه گونه های این جنس علاوه بر ایران درکشورهای ترکیه، بالکان، ایتالیا، سوریه، قزاقستان و قفقاز پراکنده اند(کفاش فرخد، ۱۳۹۲: ۹۹).
جاشیر‌شامل‌انواع‌جاشیر‌کرجی(P.Ggaubae)،‌ جاشیراسکنبیلی(P.calligonoides)،‌ جاشیرآذربایجانی (P.cheeilanthifolia)،‌‌ جاشیر‌‌کرک‌غده‌ای(P.tuberculata)‌‌ و ‌‌جاشیرزاگرسی(P.crossopter)‌می‌باشد (منتظر و همکاران، ۱۳۸۷: ۱۵۸). (جدول ۳-۶)
جدول۳-۶- اطلاعات علمی گیاه رنگزای جاشیر

 

 

جاشیر

 

 

 

نام علمی

 

Prangos Ferulaceae L

 

رویشگاه

 

گیاه جاشیر گیاهی رطوبت پسند است که برای کامل کردن چرخه زندگی خود به رطوبت فراوان، سرما و یخبندان نیاز دارد و غالبا در مناطقی حضور دارد که برفگیر بوده و دارای دوره سرمای قابل توجه می باشند. میزان زادآوری آن در خاک های رسی بهتر از سایر خاک ها می باشد و بافت و ساختمان خاک در میزان توسعه ریشه های اصلی و فرعی آن نقش مستقیم دارند . این نیازهای اقلیمی در محدوده ارتفاعی و جهت های شیب نسبتاً اختصاصی تامین می شود.

 

 

 

نام معمول

 

Djashir

 

 

 

نام انگلیسی

 

-

 

تکثیر و ازدیاد

 

گیاه جاشیر در نیمه اول فروردین ماه جوانه می زند و تا اواسط اردیبهشت ماه رشد رویشی خود را کامل می کند و پس از آن وارد مرحله رشد زایشی شده و در اواخر اردیبهشت میوه های خود را تولید می کند زمان رسیدن بذر، اوایل تیرماه و همزمان با آن، پژمردگی کامل جاشیر آغاز می شود. در اوایل مرداد ماه گیاه به خواب کامل رفته و معمولا آثاری از آن روی زمین باقی نمی ماند(کفاش فرخد، ۱۳۹۲: ۹۹).

 

 

 

نام فرانسوی

 

-

 

 

 

نام آلمانی

 

-

 

پراکندگی جهانی

 

ترکیه، بالکان، ایتالیا، سوریه، قزاقستان و قفقاز(کفاش فرخد، ۱۳۹۲: ۹۹).

 

 

 

نام عربی

 

-