راهبردهای سیاست خارجی دولت نهم
پیشگفتار:
در این فصل به بررسی راهبردهای سیاست خارجی دولت نهم خواهیم پرداخت. اما اول برای درک بهتر دلایل اتخاذ راهبردهای دولت نهم در سیاست خارجی به بررسی شرایط داخلی، منطقه ای و بین المللی در آستانه روی کار‌آمدن دولت نهم خواهیم پرداخت و سپس به بررسی دیدگاه های دولت نهم در مورد هولوکاست و دلیل تشکیک در موضوع هولوکاست خواهیم پرداخت و پس از آن سیاست های دولت نهم را در زمینه پرونده هسته ای ایران را بررسی می کنیم و در ادامه اقدامات دولت نهم در تلاش برای تشکیل جبهه ضد امپریالیستی را در راستای افزایش عمق استراتژیک جمهوری اسلامی ایران مورد کنکاش قرار خواهیم داد و سرانجام در آخر تلاش دولت نهم برای ایجاد اتحاد در جهان اسلام برای بیداری ملت ها و برای مقابله با رژیم صهیونیستی و ایالات متحده را به عنوان یکی از راهبرد دولت نهم در سیاست خارجی را بررسی خواهیم کرد.

1. 1. شرایط داخلی، منطقه ای و بین المللی در آستانه روی کار‌آمدن دولت نهم:

دولت نهم هنگامی که در سال ۱۳۸۴ روی کار‌آمد شرایط خاصی در عرصه داخلی و مخصوصاً در عرصه منطقه ای و بین المللی حاکم بود. برای فهم بهتر دلایل اتخاذ راهبردهای سیاست خارجی در دولت نهم، فهم شرایط داخلی، منطقه ای و بین المللی در آستانه روی کار آمدن این دولت الزامی به نظر می رسد به همین دلیل قبل از بررسی راهبردهای سیاست خارجی دولت نهم، بهتر دیدیم ابتدا به طور مختصر این شرایط بپردازیم. به همین دلیل ابتدا به بررسی شرایط داخلی و سپس منطقه ای و بین المللی می پردازیم.
الف) شرایط داخلی در آستانه روی کار‌آمدن دولت نهم:
سال ۱۳۸۴ برای اهالی سیاست در ایران سال بسیار مهمی محسوب می شد، البته به نظر می‌رسد صحیح تر این باشد که گفته شود این سال نه تنها برای اهالی سیاست، که برای اکثریت مردم ایران سال مهم و متفاوتی بود؛ چرا که در این سال قرار بود نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در ایران برگزار شود. از سوی دیگر با توجه به تحولات منطقه ای و حوادث روی داده در عراق و افغانستان بسیاری از کشورهای دیگر نیز مشتاق بودند نتیجه انتخابات این طوری رقم بخورد که به ضرر آنها تمام نشود.
انتخابات نهمین دوره ریاست جمهوری ایران از همان ابتدای شروع نخستین زمزمه های‌آن، با توجه به تعدد کاندیداها و تنوع افکار و سلایق به انتخاباتی غیر قابل پیش بینی معروف گشت. در این انتخابات با توجه به حوادث روی داده در کشورهای همسایه ایران و شرایط منطقه ای و بین المللی، اهمیت اتخاذ سیاست خارجی در آینده در برابر این تحولات مهم به نظر می رسید و هر یک از کاندیداها وعده های متفاوتی در مورد اتخاذ سیاست خارجی مناسب به مردم می داد.
در این انتخابات از فردی چون هاشمی رفسنجانی که خود را فراجناحی معرفی می کرد و به دلیل سرشناس بودن احتیاجی به سفرهای انتخاباتی نمی دید، حضور داشت تا افرادی چون مصطفی معین و مهرعلیزاده و کروبی که نمایندگان گرایشات مختلف در جبهه اصلاحات بودند به میدان آمده بودند.
از دیگر سو در جبهه اصولگرایان نیز افرادی چون لاریجانی، قالیباف و احمدی نژاد و محسن رضایی حضور داشتند.
با توجه به اینکه در طی دو دوره حضور اصلاح طلبان در رأس قدرت و به وقوع پیوستن حوادث مختلف ازجمله ماجرای مجلس ششم و تحصن نمایندگان و نامه آنها به مقام رهبری در مورد چگونگی اتخاذ سیاست های کلی در عرصه سیاست خارجی گرفته تا ماجرای هسته ای و اینکه ایران تا تعلیق فعالیت های هسته ای پیش رفته بود و همچنین در مورد چگونگی سیاست گذاری فرهنگی و اقتصادی و همچنین نوع تعامل با حوادث منطقه ای باعث شده بود که در عرصه داخلی اهمیت انتخابات دور نهم ریاست جمهوری دو چندان شود.
چرا که با روی کار‌آمدن هر طیف فکری بالتبع سیاست گذاری های ایران در عرصه داخلی و خارجی راه متفاوتی را طی می کرد. مخصوصاً در مورد چگونگی برخورد با موضوع هسته ای با توجه به فشارهای غرب ایران در شرایط بسیار حساسی بود.
درچنین اوضاعی وبا توجه به تعدد کاندیداهای ریاست جمهوری و تنوع آرای مختلف، شرایط ویژه ای به وجود آمده بود و همین امر باعث شد که برای اولین بار انتخابات ریاست جمهوری در جمهوری اسلامی ایران به دور دوم کشیده شود و بدین ترتیب محمود احمدی نژاد و علی اکبر هاشمی رفسنجانی به دور دوم راه یافتند.
احمدی نژاد از اول ورود به انتخابات فردی چندان شناخته شده نبود و مهم ترین کار اجرایی او شهرداری تهران بود.
از سوی دیگر رقیب وی، علی اکبر هاشمی رفسنجانی فردی کاملاً شناخته شده و سرشناس بود. هاشمی رفسنجانی که جزو افراد تأثیرگذار در طی انقلاب اسلامی بود. با توجه به چنین اختلافی بین احمدی نژاد و هاشمی رفسنجانی، رقابت بین این دو کاملاً دیدنی بود.
با توجه به اظهارات هاشمی رفسنجانی، مشخص بود که وی در صورت پیروزی در انتخابات همان سیاست های گذشته خود را مبتنی بر تنش زدایی و تعامل با سازمان های بین المللی را ادامه خواهد داد ولی از سوی دیگر احمدی نژاد در مواضع و سخنرانی های خود کاملاً این نکته را به اثبات رسانده بود که نگاهی کاملاً مذهبی و دینی به مسائل دارد و در پی احیای ارزش‌های سالهای اول انقلاب می باشد. احمدی نژاد تنها کاندیدایی بود که در سخنرانی های خود چفیه به گردن می انداخت و تمام شعارهای او رنگ و بوی مذهبی و دینی داشت و الهام گرفته از آرمان انقلاب اسلامی وامام خمینی بود.
در طی یک هفته ای که در دور دوم مهلت تبلیغات بود، جو بسیار جالبی بر کشور حاکم بود و دسته بندی های جدیدی نمایان شد. به هر حال رأی گیری در سوم تیرماه۱۳۸۴ برگزار شد و احمدی نژاد توانست با اخذ ۷۸۲/۲۴۸/۱۷ رأی از کل ۲۵۳/۹۵۹/۲۷رای اخذ شده به عنوان رئیس جمهور ایران اسلامی انتخاب شود.
شرایط داخلی کشور در آستانه روی کار آمدن دولت نهم بدین صورت بود که بعد ازآنکه در سالهای اول انقلاب که ایران سیاست تهاجمی و مقابله با استکبار و امپریالیسم را در دستور کار داشت ، به صورتی که در آن دوران ایران سیاستش کاملاً بر مبنای مقابله با کشورهای سلطه جو و همچنین حمایت از جنبش های رهایی بخش در هر کجا و مخصوصاً در کشورهای اسلامی بود ولی به تدریج در دولت سازندگی و اصلاحات اوضاع تغییر کرد.
بدین صورت که بعد از روی کار آمدن دولت هاشمی، ایران جنگ تحمیلی را پشت سر گذاشته بود، هاشمی برای تأمین هزینه های مالی بازسازی، نیازمند درآمد بیشتر از طریق افزایش درآمدهای نفتی بود، این کار به نظر هاشمی میسر نمی شد مگر اینکه ایران برای تأمین نیازهای توسعه ای خود، تغییراتی در اهداف و رویکردهای سیاست خارجی انجام دهد تا بدین وسیله بتواند نیازهای ارزی برنامه های توسعه و بازسازی کشور را با همکاری کشورهای جهان میسر گرداند اصولاً در دولت سازندگی سیاست خارجی به سمت پذیرش نظم حاکم بر روابط بین الملل و احترام به قواعد و اصول بین المللی و عضویت در سازمان های منطقه ای و بین‌المللی پیش می رفت. البته بعد از روی کار آمدن دولت اصلاحات این روند با شدت بیشتری پیگیری شد. محمد خاتمی رئیس دولت اصلاحات با اعلام سیاست تنش زدایی درصدد بود تا روابط ایران با کشورهای اروپایی را گسترش دهد و از پرداختن به سخنان تحریک آمیز علیه کشورهای سلطه گر خودداری می نمود چرا که بر مبنای سیاست خارجی تنش زا، ایران باید از طرح چنین سخنان و شعارهایی اجتناب می ورزید.
همچنین در این دوران شاهد فشارهای شدید غرب بر ایران به دلیل برنامه های هسته ای و همچنین موضوع حقوق بشر هستیم.
ب) شرایط منطقه ای در آستانه روی کار‌آمدن دولت نهم:
در آستانه روی کار آمدن دولت نهم شرایط منطقه ای بسیار حساس بود. چرا که در پی حوادث ۱۱ سپتامبر در آمریکا و متهم شناخته شده گروه القاعده از سوی ایالات متحده، این کشور با توجه به جو به وجود آمده ناشی از این حملات با همکاری کشورهای غربی به کشور افغانستان حمله برد و این کشور را به اشغال خود درآورد.
بدین ترتیب ایران در مرزهای شرقی خود شاهد حضور نیروهای آمریکایی و ناتو بود، مسلماً وجود تعداد زیادی نیرو در مرزهای شرقی کشور ایران باعث تأثیرات بسیاری بر امنیت ملی ایران می شود از دیگر سو بعد از اشغال افغانستان، جورج بوش رئیس جمهوری وقت ایالات متحده در طی یک سخنرانی ایران، عراق و کره شمالی را «محور شرارت» خواند و ضمن تهدید این کشورها، خواستار تغییر رفتار آنها شد. در راستای همین تهدیدات ایالات متحده آمریکا علی رغم عدم اجماع بین المللی به بهانه وجود سلاح های کشتار جمعی در کشور عراق به این کشور حمله کرد و بدین ترتیب جمهوری اسلامی ایران در مرزهای غربی خود نیز شاهد حضور گسترده نیروهای آمریکایی بود. بدین ترتیب به گفته کارشناسان منطقه ای، عملاً ایران در محاصره نیروهای آمریکایی و متحدانش قرار گرفته و این امر مسلماً برای جمهوری اسلامی ایران شرایط دشواری را فراهم کرده بود. از دیگر سو با توجه به تجربه جنگ تحمیلی این امر کاملاً مشخص بود که کشورهای عربی منطقه کاملاً در جبهه ایالات متحده و در زمره دوستان این کشور بودند. به همین دلیل کشورهای منطقه مخصوصاً کشورهای عربی از سخت شدن عرصه بر جمهوری اسلامی ایران بسیار خشنود بودند و امیدوار بودند که با توجه به شرایط به وجود آمده جمهوری اسلامی ایران تضعیف شود اما از همه این کشورها بیشتر این رژیم صهیونیستی بود که از وضع به وجود آمده شادمان گشته بود چرا که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، یگانه دشمن اصلی این رژیم در منطقه خاورمیانه کشور ایران محسوب می‌شد و با توجه به شرایط به وجود آمده امیدوار بود که ایالات متحده آمریکا مانند عراق و افغانستان به ایران نیز حمله کند و یا حداقل با تضعیف ایران ، باعث شود که مذاکرات سازش با فلسطینی ها را به سرانجام برساند، مخصوصاً اینکه دوباره در دولت جورج بوش طرح نقشه راه برای صلح اسراییل با اعراب در دستور کار قرار گرفته بود.
ج) شرایط بین المللی در آستانه روی کار آمدن دولت نهم:
بعد از فروپاشی شوروی و اعلام نظم نوین جهانی توسط جورج بوش پدر، ایالات متحده آمریکا به سوی تک قطبی کردن دنیا گام برمی داشت، بعد از حوادث ۱۱ سپتامبر زمینه بیش از پیش برای تحقق این خواسته سردمداران کاخ سفید مهیا شد. بدین ترتیب بعد از اشغال افغانستان و عراق وحضور آمریکا در منطقه حساس خاورمیانه و خلیج فارس، ایالات متحده عملاً برای تحقق این خواسته گام برمی داشت از دیگر سو کشورهای معارض برای آمریکا، چون روسیه و چین نیز توانایی مهار این یک جانبه گرایی از سوی آمریکا در عرصه روابط بین المللی را نداشتند.
آمریکا که خود را قدرت بلامنازع در عرصه بین المللی می دید در تلاش بود تا به هر نحوی که شده بر منطقه خاورمیانه و خلیج فارس تسلط کامل پیدا کند به همین دلیل به خاطر فعالیت های هسته ای جمهوری اسلامی ایران، امریکا و متحدانش فشار زیادی بر ایران وارد می کردند و در عرصه بین المللی فعالیت های ایران در زمینه هسته ای را تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی معرفی می کردند و با همین استدلال خواستار توقف و تعلیق فعالیت های هسته ای ایران بودند که این فشارها به حدی رسیده بود که ایران ناچار شده بود فعالیت های هسته ای خود را به تعلیق درآورد و از دیگر سوی در زمینه حقوق بشر نیز فشارهای زیادی بر ایران وارد بود.
یکی دیگر از موضوعاتی در آستانه روی کار آمدن دولت نهم مطرح بود و دنبال می شد طرح «خاورمیانه بزرگ» بود. این طرح از سوی آمریکا مطرح شد و ایالات متحده توانست کشورهای اروپایی را نیز با خود همراه کند.
ایالات متحده در راستای یک جانبه گرایی و هژمون شدن خود در عرصه بین المللی باید خاورمیانه را از وجود نیروهای معارض با خود پاک سازی می کرد و مسلماً اصلی ترین معارض و مخالف ایالات متحده در منطقه جمهوری اسلامی ایران است.
محمود واعظی اهداف واقعی ایالات متحده‌آمریکا از طرح خاورمیانه بزرگ را چنین برمی‌شمارد:
۱-تضمین امنیتی اسراییل
۲-تضمین تداوم جریان انرژی
۳-مقابله با رشد جریان های اسلام گرا
۴-تلاش برای روی کار‌آمدن رژیم های سکولار در منطقه ^[۱۶۱]
وقوع چنین حوادثی شرایط بین المللی را بسیار حساس نموده بود دولت نهم دراین شرایط حساس روی کار آمد.پیدایش چنین شرایطی در عرصه داخلی منطقه ای و بین المللی باعث شده بود که تصمیم گیری در عرصه سیاست خارجی بسیار سخت و دشوارشود.
دراین شرایط حساس دولت نهم با الهام از آرمان های سال های اولیه انقلاب و پیروی از سیاست تهاجمی آن سالها، در عرصه سیاست خارجی، سیاست فعالانه و تهاجمی به خود گرفت و نوک پیکان این سیاست را متوجه رژیم صهیونیستی ساخت و بحث مقابله با رژیم صهیونیستی جزو اولویت های اساسی و مهم در سیاست خارجی دولت نهم قرار گرفت.
همچنین مقابله با کشورهای سلطه گر و استعمارگر در عرصه روابط بین الملل از دیگر رئوس سیاست خارجی دولت نهم محسوب می شود.
حمایت و تقویت گروه های مقاومت از دیگر کارهایی بود که در دولت نهم دنبال می گشت.
این سیاست ها ناشی از پیروی آرمان های انقلاب ، امام و همچنین عمل به اصول قانون اساسی بود، چرا که در اصل ۱۵۲ قانون اساسی چنین آمده است: «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، بر اساس نفی هر گونه سلطه جویی و سلطه پذیری ، حفظ استقلال همه جانبه و تمامیت ارضی کشور، دفاع از حقوق همه مسلمانان و عدم تعهد در برابر قدرت های سلطه گر و روابط متقابل صلح آمیز با دولتهای غیر محارب استوار است.»
همچنین دولت نهم اجرای اصل ۱۵۴ قانون اساسی را در دستور کار داشت این اصل بیان می دارد که: «جمهوری اسلامی ایران سعادت انسان در کل جامعه بشری را آرمان خود می داند و استقلال و آزادی و حکومت و عدل را حق همه مردم جهان می شناسد. بنابراین در عین خودداری کامل از هر گونه دخالت در امور داخلی ملت های دیگر، از مبارزه حق طلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان حمایت می کند.»
در کل می توان گفت که دستگاه سیاست خارجی دولت نهم برای مقابله با هجمه های بین‌المللی و کنترل شرایط به وجود آمده دو استراتژی عمده را برگزید:

1. 1. استراتژی تغییر وضعیت متهم به مدعی

1. 1. استراتژی مقاومت و پایداری

در یک تقسیم بندی ریزتر می توان مؤلفه های سیاست خارجی دولت نهم را چنین برشمرد:

1. 1. حمایت قاطع از گروه های مقاومت در منطقه

1. 1. مخالفت با روند سازش در خاورمیانه

1. 1. زیر سئوال بردن هولوکاست و تلاش برای ایجاد جبهه ضد اسراییلی در بین ملت های اسلامی

1. سیاست خارجی نگاه به شرق و احیای جهت گیری سیاست خارجی جنوب- جنوب

رویکرد جوانان و تحصیل کردگان به سمت کارآفرینی
ارائه واحدهای درسی مناسب در طول تحصیل به دانشجویان کارآفرینی
پوشش رسانه ای و ماهواره ای رویدادهای کارآفرینی داخلی و برون مرزی

استرانژی های- SO
برگزاری مسابقات سالیانه در زمینه های تخصصی شرکت جهت شناسانی افراد کارآفرین و جذب آنها
ایجاد ارتباط با برگزیدگان جشنواره های علمی در سطح کشور جهت جذب آنها
برگزاری دوره های کارآفرینی جهت ارتقا توانایی کارآفرینی نیروی انسانی سازمانی
ایجاد دوره های ضمن خدمت جهت افزایش سطح سواد و دانایی پرسنل
بستن قرارداد با پارک های علم و فناوری جهت بهینه سازی فرایندهای کاری شرکت

استرانژی های- WO
برگزاری دوره های مدیریتی جهت آشنایی مدیران با مفاهیم کارآفرینی
ایجاد تیم های کارآفرین درون سازمان از پرسنل مستعد در واحدهای مختلف
ایجاد راهبردها و استراتژی های کارآفرینی در سازمان توسط مدیران منابع انسانی و مدیران ارشد سازمانی
ایجاد تمایل در مدیران سازمانی در جهت حمایت از کارآفرینی در سازمان توسط آنها
ایجاد تالارهای گفتگو بین بخش های مختلف سازمانی جهت افزایش ارتباط بین کارکنان و ایجاد زمینه های کارآفرینی

تهدیدات- T
اعمال تحریم های بین المللی علیه کشور
بی ثباتی و عدم شفافیت قوانین و مقررات کشور در توسعه کارآفرینی
اقتصاد سنتی و فضای اندک آن برای جذب جوانان و دانش آموختگان

فقدان مشارکت سرمایه گذاری خارجی در کارآفرینی
فقدان توجه کافی به آموزش و پرورش در زمینه کارآفرینی
میزان نرخ تورم کنونی
اجرای سیاست خصوصی سازی به شیوه ای نامناسب
میزان اندک سرمایه گذاری برای بخش خصوصی در کارآفرینی و از دست دادن حامیان مالی
میزان سرمایه گذاری اندک زیر بنایی دولتی و خصوصی در کارآفرینی
نامعلوم بودن رویه های سایسی و استراتژی کارآفرینی
فقدان زیر ساخت های مناسب کسب و کار
وابستگی ساختار اقتصاد ملی به صادرات نفتی
عرضه کالاهای خارجی قاچاق در بازار داخلی
وجود مفاسد اقتصادی در دستگاه های حکومتی

استرانژی های- ST
برگزاری جلسات توجیهی جهت جذب سرمایه از بخش خصوصی
تنظیم برنامه های عمرانی جهت توسعه زیرساخت های شرکت و دریافت بودجه دولتی
استفاده از مهندسی مجدد در فرایندهای تولیدی جهت کم کردن هزینه های تولیدی
اعزام نیروهای خبره به کنفرانس های بین المللی جهت کسب دانش های به روز و تکنولوژی های جدیدو در جهت افزایش کارآفرینی
ایجاد ارتباط با نهادهای دولتی جهت ارزیابی وضعیت سیاسی ایران در جهان و تحریم ها

استرانژی های- WT
تمرکز بر حفظ نیروهای خبره جهت ارتقا فرهنگ کارآفرینی در سازمان
استفاده از خبرگان دانشگاهی دارای مطالعات مرتبط در زمینه کارآفرینی برای تدوین استراتژی های مناسب در این زمینه
به کارگیری سیستم های پاداش جهت ارتقا فرهنگ کارآفرینی در سازمان

۴-۳-۷- انجام تحلیل‌ها با نرم افزار اکسپرت چویس :
در این بخش استراتژی های شناسایی شده، در بخش زیر با بهره گرفتن از نرم افزار اکسپرت چویس به رتبه بندی استراتژی ها پرداخته می شود :
۴-۳-۷-۱- رتبه بندی استراتژی های SO به چه صورت می باشد؟
ماتریس مقایسات زوجی ۳۰ تصمیم گیرنده با بهره گرفتن از مینگین هندسی به صورت زیر محاسبه شده است. در این روش، بعد از تشکیل ماتریس مقایسات زوجی، ابتدا میانگین هندسی هر یک از سطرهای ماتریس محاسبه می شود؛ سپس در مرحله دوم ماتریس ستونی حاصل با تقسیم هر یک از مؤلفه هایش بر مجموع مؤلفه های موجود نرمالیزه می گردد. ماتریس ستونی جدید حاصل شده همان ماتریس وزن شاخص های مسئله مورد نظر است. فرم ریاضی این روش را در رابطه زیر می توان مشاهده نمود.

. Adhur- Burzèn-Mihr. ↑
. بهار، ص ۶۹٫ ↑
. Mihr Narasē. ↑
. پورداود، ص ۴۰۸٫ ↑
. دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ، تاریخ ایران باستان، ترجمه روحی ارباب، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲، ص ۳۵۹٫ ↑
. بلاذری، احمدبنیحیی، فتوحالبلدان، فهرست و تدقیق صلاحالدین منجد، قاهره، مکتبهالنهضهالمصریه، بیتا، جلد ۲، صص ۳۱۳-۳۱۸، ۳۲۳-۳۲۵، ۳۷۱-۳۷۵، ۳۸۰-۳۸۱؛ فرای، صص۵۳۷-۵۳۸٫ ↑
. محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران، توس، ۱۳۷۹، ص ۳۱۲٫ ↑
. طاهریعراقی، احمد، «ردیهنویسی بر مانویت در عصر اسلامی»، کشاکشهای مانوی مزدکی در ایران عهد ساسانی، ص ۱۰۰٫ ↑
. یعقوبی، احمدبناسحاق، تاریخ الیعقوبی، تحقیق عبدالامیر مهنا، بیروت، مؤسسهالاعلمی للمطبوعات، ۱۹۹۳م، جلد ۲، ص ۳۴۳؛ ذهبی، محمدبناحمد، العبر فی خبر من غبر، تحقیق صلاحالدین منجد، کویت، تراث العربی، ۱۹۶۰م، ص ۲۴۰٫ ↑
. حدودالعالم منالمشرق الیالمغرب، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۰، ص ۱۰۷٫ ↑
. ابنندیم، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه للطباعه والنشر، ۱۹۸۷م، صص۴۰۰-۴۰۱٫ ↑
. یارشاطر، احسان و دیگران، تاریخ ایران: از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، گردآورنده جی. آ. بویل، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۸، ص ۴۸۳٫ ↑
. بر اساس روایات بسیاری از منابع، دین مزدک در خفا به زندگی پنهانی خود ادامه داد و مزدکیان که به مذهب و آیین خود وفادار ماندند، پس از ظهور اسلام تظاهر به مسلمانی نمودند. منابع میگویند عدهای از مزدکیان که از قتلعام نجات یافته بودند، در نواحی مختلف پراکنده گشتند و در دوره اسلامی عرض اندام کردند و زیر نام مسلمانی به تبلیغ دین خود پرداخته و بعدها برای دولت اسلامی خطرآفرین شدند. برخی دیگر از محققان، برای دین مزدکی سه مرحله قائل شدهاند. مرحله اول آن را مربوط به زمان زردشت خرگان میدانند، مرحله دوم آن را زمان مزدک میدانند و مرحله سوم آن را به پس از اسلام و شورشهایی چون خرمدینان منسوب میکنند (ر.ک. کاشانی، عبداللهبنعلی، زبده التواریخ، به کوشش محمدتقی دانشپژوه، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶، ص ۸۷؛ عوفی، جوامع الحکایات و لوامع الروایات (بخش مربوط به تاریخ ایران)، تهران، انتشارات دانشسرای عالی، ۱۳۵۰، ص ۱۴۴؛ گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹، ص ۳۶۳؛ مشکور، محمدجواد، تاریخ سیاسی ساسانیان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۶، جلد ۲، ص ۶۶؛ یارشاطر، صص ۲۰۹-۲۱۴، ۲۱۷-۲۲۴). ↑

. فرای، صص ۵۳۸-۵۳۹٫ ↑
. حدودالعالم …، ص ۹۹، ۱۰۰، ۱۰۴، ۱۲۱٫ ↑
. نهضت «شعوبیه» به همین خاطر شکل گرفت، شعوبیه که برتری اعراب را قبول نداشته و به مساوات بین اعراب و ایرانیان معتقد بودند – و به همین دلیل به اهلالتسویه نیز موسوم شدند- پس از مدتی روش خود را تغییر دادند و به برتری عجم بر عرب اعتقاد یافتند (ر.ک. اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، جلد ۱، ص۴۲۳؛ صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، ۱۳۷۲، جلد۱، صص ۲۶-۲۷؛ ممتحن، حسینعلی، نهضت شعوبیه، تهران، فرانکلین، ۱۳۵۴، صص۱۹۴-۱۹۹). ↑
. از جمله این شورشها میتوان به این موارد اشاره نمود: شورشحارثبنسریج در ۱۱۶ ه.ق. در خراسان (ابناثیر، جلد ۵، ص۱۸۳)؛ یحییبنزید در ۱۲۵ ه.ق. در خراسان (ابنداعی رازی، سید مرتضی، تبصره العوام، تهران، بینا، بیتا، صص ۱۱۶-۱۱۸)؛ شورش خوارج به رهبری حُصَیْنْ در ۱۷۵ ه.ق. در خراسان (ابناثیر، جلد ۶، ص ۱۲۴)؛ شورش خوارج به رهبری حمزهبنعبدالله در ۱۷۹ ه.ق. در سیستان (همو، جلد ۶، ص ۱۴۷). ↑
. پطروشفسکی، ایلیا پاولوویچ‌، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران، پیام، ۱۳۶۲، ص ۲۹۴؛ همو، تاریخ ایران (ایران در سدههای میانه)، ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران، دنیا، ۱۳۵۹، ص ۱۹؛ دوری، عبدالعزیز، مقدمه فی تاریخ صدر الاسلام، بیروت، مطبعهالکاتولیکیه، ۱۹۴۹م، ص۹۳؛ بوطالب، محمدنجیب، مبارزات اجتماعی در دولت عباسی، ترجمه عبدالله ناصری طاهری، تهران، علم، ۱۳۸۹، ص ۸۵؛ فاروق، عمر، الخلافه العباسیه فی عصر الفوضی العسکریه، بغداد، مکتبهالمثنی، ۱۹۷۷م، ص ۳۸؛ زرینکوب، عبدالحسین، دو قرن سکوت، تهران، سخن، ۱۳۷۸، ص۲۴۲٫ ↑

1. 1. طبری، جلد ۷، ص ۳۵۶؛ ابناثیر، جلد ۵، ص ۳۵۸؛ ابنخلدون، عبدالرحمنبنمحمد،کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی أیام العرب و العجم و من عاصرهم، بیروت، دارالکتب اللبنانی،۱۹۵۷م، جلد ۳، ص ۲۵۱٫ ↑

. طبری، جلد ۷، ص ۳۵۵؛ ابناثیر، همانجا. ↑
. ابنکثیر، اسماعیلبنعمر، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبه المعارف، ۱۹۶۶م، جلد ۱۰، ص ۳۰٫ ↑
. دینوری، ابوحنیفه احمدبنداود، اخبارالطوال، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیه، ۱۹۶۰م، ص ۳۶۱٫ ↑
. ابنطقطقی، محمدبنعلی، ‏الفخری فیالآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، تصحیح کتبی و محمود توفیق، بیجا، دار إحیاء الکتب العربیه، بیتا، ص ۱۰۰؛ نخجوانی، هندوشاهبنسنجر، تجاربالسلف، تصحیح عباساقبال، تهران، فردین، ۱۳۱۳، ص ۸۹؛ مشکور، محمدجواد، تاریخ شیعه و فرقههای اسلام تا قرن چهارم، تهران، اشراقی، ۱۳۷۲، ص ۷۹٫ ↑
. طبری، جلد ۷، ص ۳۶۳٫ ↑
. صاحبالدَّعوه (خوافی، احمدبنمحمد، مجمل فصیحی، تصحیح محمود فرخ، مشهد، انتشارات کتابفروشی باستان، ۱۳۴۱، ص ۱۹۸؛ ابنطقطقی، ص ۱۰۰؛ ابنعماد، عبدالحیبناحمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت، دارالإحیاء التراث العربی، بیتا، جلد ۱، ص ۱۷۶)؛ صاحبالدّوله (ابنمسکویه، احمدبنعلی، تجارب الأمم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، دار سروش الطباعه و النشر، ۱۳۷۶، جلد ۳، ص ۳۵۵)؛ امیرآل بیت رسولالله (ابنکثیر، جلد ۱۰، ص۳۰)؛ ابواسحاق (ابناثیر، جلد ۵، ص ۲۵۴؛ خواندمیر، غیاثالدینبنهمامالدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، بیجا، انتشارات کتابخانه خیام، ۱۳۳۳، جلد ۲، ص ۱۹۳)؛ ابومسلم (ابنخلدون، جلد ۳، ص ۲۱۷؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسنبنعلی، تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳، ص ۱۲۳). ↑
. در مورد بزرگمهر اتفاق نظری در بین مورّخان وجود ندارد. برخی او را پسر بُختَک و برخی او را پسر سوخرا دانستهاند (سوخرا یکی از درباریان قباد بود که در زمان وی کشته شد). در مورد دوران وزارت او نیز نظر یکسانی وجود ندارد. برخی او را وزیر و حکیم دوره خسرو اول ساسانی (۵۳۱-۵۷۹م) و برخی وزیر خسروپرویز (۵۹۰-۶۲۸م) دانستهاند. این در حالی است که برخی دیگر سابقه وزارت وی را به عهد جاماسب، برادر قباد رساندهاند (ر.ک. مجیدی، مریم، «بزرگمهر»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد ۱۲، تهران، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹). ↑
. کوفی، احمدبنأعثم، الفتوح، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۶ه، جلد ۷، ص ۳۴۴؛ أزدی، یزیدبنمحمّد، تاریخ الموصل، تحقیق علی حبیبه، القاهره، لجنه إحیاء التراث الاسلامی، ۱۹۶۷م، ص ۱۱۹؛ ابناثیر، جلد ۵، ص ۲۵۴؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۲۱۷؛ یافعی، عبداللهبناسعد، مرآه الجنان و عبره الیقظان، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۷۰م، جلد ۱، ص ۲۸۵٫ ↑
. نامش را به اختلاف عبدالرحمانبنعثمان، عبدالرحمانبنمسلمبنشقیرونبناسفندیار، عبدالرحمانبنشیرونبناسفندیار آوردهاند و نسب او را به اختلاف به حمزهبنعباد، حمزهبنعماره، حمزهبنگودرزبنگشواد میرسانند. برخی منابع آوردهاند که نام پدر ابومسلم پیش از گرایش به اسلام، ونداد هرمزد بوده است. روایات دیگری نیز در مورد نام وی وجود دارد (ر.ک. مجملالتواریخ والقصص، تصحیح ملکالشعرای بهار، تهران، خاور، ۱۳۱۸، ص ۳۱۵؛ میرخواند، محمدبنخاوندشاه، روضه الصفا، تلخیص عباس زریاب، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۳، جلد ۳، صص ۳۶۱-۳۶۲؛ خواندمیر، جلد ۲، ص ۱۹۳؛ ابنتغری بردی، یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره، مؤسسه المصریه العامه، ۱۹۶۳م، جلد ۱، صص ۳۳۵-۳۳۶؛ تتوی، احمدبننصرالله، تاریخ ألفی، سایر پدیدآورندگان آصف خان قزوینی و جعفربنبدیعالزمان، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲، جلد ۲، ص ۱۲۳۴؛ آذرنوش، ص ۴۴، ۵۳). ↑
. در توضیح این مطلب آوردهاند که عبداللهبنعباس با یکی از کنیزان خود نزدیکی نمود و آن کنیز پس از مدتی با کس دیگری ازدواج نمود. وی پس از ازدواج فرزندی به دنیا آورد و مدعی شد که این فرزند را از عبدالله حامله بوده است و نام او را سلیط گذاشت (ر.ک. ابناثیر، جلد ۵، ص ۲۵۶؛ نخجوانی، ص ۸۶). ↑
. تتوی، جلد ۲، ص ۱۲۳۸٫ ↑
. کوفی، جلد ۷، ص ۳۸۸٫ ↑
. واسیلی ولادیمیرویچ، بارتولد، ترکستان نامه: ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمه کریم کشاورز، بیجا، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳، ص ۴۲۷٫ ↑
. ۹۹ ه.ق. (خوافی، ص ۱۸۰)؛ ۱۰۰ ه.ق. (دینوری، ابنقتیبه، تاریخالخلفا، تحقیق طه محمد زینی، بیروت، دار المعرفه لطباعه و النشر، بیتا، ص۴۲۰؛ صفدی، خلیلبنابیک، الوافی بالوفیات، تصحیح أیمن فؤاد سیّد، النشرات الاسلامیه، ۱۴۱۱ه/۱۹۹۱م، جلد ۱۸، ص ۲۷۱؛ میرخواند، جلد ۳، ص ۳۶۱؛ تغری بردی، جلد ۱، ص ۳۳۶)؛ ۱۰۱ ه.ق. (حموی، محمدبنعلی، تاریخ المنصوری: تلخیص الکشف و البیان فی حوادث الزمان، موسکو، ۱۹۶۰م، ص ۸۳). ↑
. اصفهان (مقدسی، مطهّربنطاهر، البدء و التاریخ، بیجا، مکتبه الثقافه الدینیّه، بیتا، جلد ۶، ص ۹۲؛ نخجوانی، ص ۸۶؛ ابنکثیر، جلد۱۰، ص ۶۷؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۲۱۷)؛ باوانه (خوافی، ص ۱۸۰). ↑
. خطرنیه (طبری، جلد ۷، ص ۱۳۰)؛ خرطنیه (مسعودی، علیبنحسین، مروج الذهب و معادنالجوهر، بیروت، دارالاندلس، ۱۹۶۵م، جلد ۳، ص ۲۳۹؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۲۵۴). ↑
. گردیزی، عبدالحیبنضحاک، زینالأخبار، گردآورنده رحیم رضازاده ملک، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۴، ص ۱۸۱٫ لازم به ذکر است که مقدسی بدون ذکر نام روستا، او را اهل روستایی از مرو میداند (مقدسی، جلد ۶، ص ۹۲). ↑
. مقدسی، همانجا؛ ابناثیر، جلد ۵، ص ۲۵۴؛ ابنکثیر، جلد ۱۰، ص ۶۷؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۲۱۷٫ ↑
. نام کاملش ابراهیمبنمحمدبنعلیبنعبداللهبنعباسبنعبدالمطلب بود که رهبری دعوت عباسی را پس از پدرش به عهده داشت. پیروانش برای گسترش دعوت عباسی با وی در رفت و آمد بودند و با او به نامهنگاری میپرداختند (ر.ک. زرکلی، خیرالدین، أعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، ۲۰۰۷م، جلد ۱، ص ۵۹). در چگونگی ارتباط یافتن ابومسلم با ابراهیم روایات مختلفی ذکر شده است. گفتهاند ابومسلم مردی از هرات یا بوشنج بود که همراه با مالک خود نزد ابرهیم امام رفت، ابراهیم امام او را خرید، چند سال نزد خود نگه داشت و او را مأمور حمل نامههای خود به اطراف نمود. روایت دیگری میگوید او بندهای بود که در جاهای مختلفی بندگی میکرد و ابراهیم امام که او را قابل اعتماد دید، او را از صاحبش خرید. بر اساس روایات دیگری، ابومسلم بنده یا وکیل دخل و خرج افرادی به نام عیسی و معقل عجلی بود که به دلایلی زندانی شده و ابومسلم نیز با آنان در زندان به سر میبرد تا اینکه داعیان عباسی او را در زندان ملاقات کردند و چون او را پسندیدند با خود نزد ابراهیم امام بردند. در مورد سایر روایات به این منابع رجوع کنید: (طبری، جلد ۷، ص ۱۹۸، ۳۶۰؛ مقدسی، جلد ۶، ص ۹۲؛ ابناثیر، جلد ۵، صص ۲۵۵-۲۵۸؛ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، جلد ۳، ص ۲۳۹؛ ابنکثیر، جلد ۱۰، ص ۳۱؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۲۱۹، ۲۵۴؛ خواندمیر، جلد ۲، ص ۱۹۳؛ نخجوانی، ص ۸۶). ↑
. نخجوانی، همانجا. ↑
. مقدسی، جلد ۶، ص ۹۳؛ نظامالملک، حسنبنعلی، سیاست نامه، تهران، فراهانی، ۱۳۴۶، ص۲۸۰؛ مجمل التواریخ و القصص، ص ۳۲۸؛ ابناثیر، جلد ۵، ص ۲۵۴؛ کاشانی، ص ۱۸۷٫ ↑
. بغدادی، عبدالقاهربنطاهربنمحمد، الفرق بین الفرق، بیروت، دارالمعرفه، ۲۰۰۸م، ص ۱۳۷؛ ابنداعیرازی، ص ۱۱۱؛ ابنکثیر، جلد ۱۰، ص ۶۷٫ ↑
. میرخواند، جلد ۳، ص۳۶۳، ۴۰۶؛ تتوی، جلد ۲، ص ۱۲۳۵٫ ↑
. ابنکثیر، جلد ۱۰، ص ۶۷؛ نخجوانی، ص ۱۱۲؛ کلیما، اوتاکر، تاریخچه مکتب مزدک، ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران، توس، ۱۳۷۱، ص ۸۰٫ ↑
. اسکندر، اردشیر بابکان و ابومسلم (ر.ک. مجمل التواریخ و القصص، ص ۳۲۷). ↑
. سنگدل و بیرحم (مقدسی، جلد ۶، صص ۹۳-۹۴؛ تتوی، جلد ۲، ص ۱۲۳۵)؛ حجاج زمانه (یافعی، جلد ۱، ص۲۸۵). منظور از حجّاج، حجّاجبنیوسف ثقفی است که در زمان خلافت عبدالملکبنمروان (۶۵-۸۶) و ولیدبنعبدالملک (۸۶-۹۶) فرمانروایی خراسان و عراق را داشت. فرمانروایی وی ۲۰ سال به طول انجامید و وی در مدت فرمانروایی خود ظلم و ستم زیادی به مردم نمود (ر.ک. نرشخی، حواشی ص ۲۴۸؛ گردیزی، صص ۱۶۸-۱۷۰). ↑
. دینوری، ص ۳۶۰؛ مشکور، ص ۷۹؛ فرای، ریچارد، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳، جلد ۴، ص۵۰٫ منابع منظور از این شهدا را زیدبنعلی و یحییبنزید میدانند که سالها پیش بر ضد امویان قیام کرده بودند. زَیدبنعلیبنحسینبنعلیبنابوطالب به روایتی با ۲۰ هزار نفر از پیروانش و به روایتی دیگر با پنج هزار نفر از اهالی کوفه در ۱۲۲ه.ق. در زمان بنیامیه شورش کرد که به دستور خلیفه هشامبنعبدالملک (۱۰۵-۱۲۷) شورش آنان سرکوب شد و زید به شهادت رسید. یحییبنزَیدبنعلیبنحسینبنعلیبنابوطالب نیز پس از مرگ پدرش زید، راهش را ادامه داد، فعالیتها و اقدامات خود را در خراسان متمرکز ساخت و با هدف خونخواهی پدرش دست به شورش زد، اما در نبردی که بین او و سپاهیان نصربنسیار روی داد، شکست خورد و در ۱۲۵ ه.ق. کشته شد (ر.ک. اسفراینی، ابوالمظهر، التبصیر فی الدین و تمییز الفرقه الناجیه عن الفرق الهالکین، مکتبه الخانجی بمصر و مکتبه مثنی ببغداد، ۱۹۵۵م، ص ۳۴؛ شهرستانی، جلد ۱، صص ۱۳۷-۱۳۸؛ ابنداعی رازی، صص ۱۱۶-۱۱۸؛ اصفهانی، ابوالفرج، مقاتلالطالبین، تحقیق سید احمد صقر، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۶۸ه/ ۱۹۴۹م، ص ۱۲۷، ۱۵۲). ↑
. ابنکثیر، جلد ۱۰، ص ۶۷؛ دریایی، تورج، تاریخ و فرهنگ ساسانی، ترجمه مهرداد قدرت دیزجی، تهران، ققنوس، ۱۳۸۴، ص ۱۳۷٫ ↑
. تتوی، جلد ۲، ص ۱۲۳۸٫ ↑
. ابنکثیر، جلد ۱۰، ص ۶۷٫ ↑
. دوشن گیمن، ژاک، دین ایران باستان، ترجمه رؤیا منجم، تهران، علم، ۱۳۸۱، ص ۲۲۸؛ دریایی، ص ۱۳۷٫ ↑

۳-۶-۱ محدوده زمانی تحقیق
برای جلوگیری از پیچیدگی در فرایند تحقیق و همچنین برای متمرکز کردن توجه محقق بر موضوع کار خود، باید محدوده زمانی مشخص برای تحقیق در نظرگرفته شود. انتخاب محدوده زمانی مشخص باعث می‌شود تمام فکر، ذهن و دقت محقق بر موضوع خود باشد، از پراکندگی حواس و سردرگمی ‌جلوگیری کرده، و از اتلاف وقت ممانعت بشود. همچنین انتخاب محدوده زمانی مشخص باعث می‌شود محقق خود را ملزم بداند که برای اجرای مطلوب و مناسب مراحل تحقیق خود در زمان مشخص شده، برنامه ریزی مناسب را تدارک دیده تا از‌‌‌این طریق با سازماندهی درست زمان، در موعد مقرر تحقیق خود را به پایان برساند. در نتیجه دقیقا باید مشخص شود که تحقیق در چه زمانی انجام گرفت و نتایج به دست آمده مربوط به چه دوره‌‌‌ای بوده است. بر همین اساس در این تحقیق هدف بر این بود که گفتمان‌های مربوط به توسعۀ اجتماعی، که در دو دهۀ اخیر در ایران مد نظر قرارداده شده‌اند را از نظر اعضای هیأت علمی ‌بررسی و ارزیابی کنیم. در زمینه چرایی انتخاب دو دهۀ اخیر‌‌‌ ایران باید ذکر کرد که در دو دهۀ اخیر سه دولت با اصول فکری و دیدگاه‌‌های متفاوت به قدرت رسده بودند. هر دولت با نگاهی خاص در صدد حل مسائل و مشکلات و همچنین تحقق توسعه و توسعۀ اجتماعی بودند. در نتیجه ما به خوبی می‌توانیم از فراز تنوع گفتمان‌ها در این سه دوره مشکلات و محدودیت‌‌های توسعۀ اجتماعی را نشان دهیم. همچنین با توجه به حساسیت بالای موضوع تاکید بر ‌‌‌این بود که با در نظر گرفتن مدت زمانی کوتاه‌تر از تاریخ توسعۀ اجتماعی در کشور نگاهی عینی و محسوس به موضوع داشته باشیم. گذشته از ‌‌‌این‌‌ها انتخاب گسترۀ زمانی بیشتر برای تحقیق در ‌‌‌این زمینه نیاز به وقت زیادی دارد و انجام ‌‌‌این کار از حوصله ‌‌‌این کار خارج است.

۳-۶-۲ قلمروی مکانی تحقیق
محقق باید بتواند علاوه برانتخاب زمان مشخص، محدوده مکانی مناسب را برای اجرای تحقیق خود در نظر بگیرد. محقق باید ‌‌‌این را درنظر بگیرد که با انتخاب مکان می‌تواند ضمن متمرکزشدن درتحقیق، مراحل کار خود را بهتر و آسان تر پیش ببرد. وقتی محدوده مکانی مشخص باشد محقق زود‌تر و با هزینه کمتر می‌تواند تحقیق خود را انجام دهد زیرا محدوده نامشخص هم باعث سردرگمی، بی‌حوصله‌گی، دیرکاری و هم باعث هزینه اضافی برای محقق می‌شود. اگر تحقیق دارای محدودیت زمانی و مکانی باشد قابلیت اجرا و عملی بودن موضوع را تضمین می‌کند. در نتیجه محقق باید جامعه آماری و مکان مورد تحقیق را ذکرکند. در این تحقیق هدف بر این است که گفتمان‌های مربوط به توسعۀ اجتماعی را از نظر اعضای هیأت علمی‌گروه‌‌های علوم اجتماعی دانشگاه‌‌های دولتی در استان تهران مطالعه کنیم.
۳-۶-۳ محدوده محتوایی و موضوعی تحقیق
محقق باید برای موضوع چارچوب مشخصی در نظر بگیرد یعنی ابعاد موضوع خود را مشخص کند تا از ‌‌‌این طریق خواننده بتواند تشخیص دهد که هدف نویسنده چه بود و دنبال بررسی چه ابعادی بود. در این تحقیق مبنای کار بر این است که از بین ابعاد مختلف توسعه، بعد توسعۀ اجتماعی مورد ارزیابی قرار بگیرد.
فصل چهارم
تحلیل داده ها
۴-۱ تحلیل داده‌‌ها ^[۵۴]
نظریه زمینه‌ای روش پیچیده‌‌‌ای دارد زیرا در این نظریه، محقق، در همه مراحل تحقیق در حرکت و رفت و برگشت می‌باشد. یعنی درهیچ مرحله‌ای از تحقیق نمی‌تواند بدون در نظرگرفتن سایر مراحل تحقیق حرکت کند بلکه باید ازچارچوب نظری به سوی سؤالات حرکت‌کند، ازسؤالات به گردآوری و سپس به تحلیل برود. از آنجایی‌که در بعضی از زمینه‌ها داده‌های تحقیق هنوز به اشباع نرسیده‌اند محقق در فرایند تحلیل احساس نیاز به سؤالات جدید می‌کند درنتیجه دوباره به گردآوری داده‌ها می‌پردازد. او در نام‌گذاری مفاهیم به ناچار مجبور به مرور چارچوب می‌شود زیرا انتخاب نام مناسب برای پدیده و مفاهیم به خصوص پدیده هسته‌‌‌ای تحقیق نیازمند توجه دقیق به چارچوب نظری است. محقق در فرایند‌‌های مفهوم‌سازی، مقوله‌سازی و قضایا که اجزاء اصلی نظریه زمینه‌ای هستند درحرکت است بدین اساس تمام ‌مراحل نظریه زمینه‌ای به‌هم وابسته هستند به خصوص در مرحله تحلیل وگردآوری. ‌‌‌این تحلیل داده‌ها است که نشان می‌دهد ما در مراحل بعد چه سؤالات باید داشته باشیم و به ‌چه داده‌های نیازخواهیم داشت. شهبازی(۱۳۸۸) ‌‌‌این فرایند را ‌‌‌این‌گونه توضیح‌می‌دهد «در تحقیقاتی‌که با گرانددتئوری کار می‌کنند دو عمل یا دو فرایند باید درکنار هم باشند. یکی‌گردآوری اطلاعات و دیگری تحلیل داده‌‌ها است. گردآوری داده‌‌ها و تحلیل آن‌ها باید با هم دیگر پیش برده شوند. اگر ‌‌‌این کار اتفاق نیفتد لاجرم مصاحبه‌کننده در کارش به مشکل می‌خورد و چه بسا حس کند خیلی از اطلاعات تکراری و به درد نخور هستند». بر این اساس در اینجا برای ‌‌‌این که ببینیم در مصاحبه‌‌های بعدی چه اطلاعاتی نیاز داریم و از اطلاعات و پرسش‌‌های تکراری جلوگیری کنیم بعد از هر مصاحبه‌‌‌ای فوراً کار پیاده کردن مصاحبه را آغاز می‌کردیم سپس آن را تحلیل می‌کردیم. بنابراین بین پرسش‌هایی که در مصاحبه‌‌های اولی می‌پرسیدیم و مصاحبه‌‌های بعدی تفاوت نسبتاً زیادی وجود دارد.
گراندد تئوری سه جزء مهم دارد: اولین جزء نظریه زمینه‌ای، مفاهیم^[۵۵] هستند. مفاهیم از داده‌های خامی‌که در مرحله کدگذاری باز انجام دادیم به دست می‌آیند. دومین عنصر مقوله‌ها^[۵۶] هستند. مفاهیم را با هم دیگر مقایسه می‌کنیم تا شباهت‌‌ها و اختلاف‌های آن‌ها مشخص شوند. نتیجه ‌‌‌این فرایند مقوله‌ها هستند که درسطحی انتزاعی‌تر به وجود آمده‌اند. « باید دانست که با رو به افزایش گذاشتن مفاهیم، تحلیل‌گر باید کار دسته‌بندی آن‌ها را آغاز کند و هر دسته را زیر اصطلاحات انتزاعی‌تر، یعنی مقوله‌ها، بگذارد»(استراوس،کربین،۱۳۹۰: ۱۳۶). بنابراین، مقوله‌‌ها حاصل گروه‌بندی و دسته‌بندی مفاهیم هستند. اگرچه مفاهیم واحدهای اصلی تحلیل هستند اما مقوله‌ها هستند که باعث می‌شوند محقق تحلیل‌ها را گسترش دهد تا به تولید نظریه برسد. مقوله‌ها باید پیوستگی داشته باشند تا بتوان به این واسطه انسجام نظریه را تضمین کرد. ساختن مفاهیم و مقوله‌‌ها به ترتیب در مرحله کد گذاری باز وکدگذاری محوری انجام می‌گیرند. عنصر سوم نظریه زمینه‌‌‌ای، قضایا^[۵۷] هستند. در حوزه قضایا روابط نقش مهمی‌دارند و رابطه مقوله‌‌ها و مفاهیم آن همچنین رابطه هر مقوله با مقوله‌‌های دیگر با هم مشخص می‌شوند.
دو رویۀ تحلیلی اساسی در نظریه زمینه‌‌‌ای وجود دارند که عبارت‌اند از پرسش­کردن و مقایسه­کردن که از آن‌ها هم در گروه‌بندی مفاهیم و هم در گروه‌بندی مقوله‌ها استفاده می‌شود. استراوس و کربین(۱۳۹۰)چهار نوع پرسش را جهت جمع‌ آوری اطلاعات در مصاحبه مشخص کردند:
- پرسش‌های حساس‌کننده که پژوهش‌گر را به محتوا و معنای داده‌ها نزدیک می‌کنند.
- پرسش‌های نظری که رابط بین مفاهیم در سطح ویژگی‌‌ها و ابعاد هستند.
- پرسش‌های ساختاری که به نمونه‌گیری سمت و سو می‌دهند و پرورش نظریه را آسان می‌کنند.
- پرسش‌های هدایت‌کننده که مصاحبه‌ها و مشاهدات را هدایت می‌کنند(۹۹-۱۰۰).
استراوس وکربین به مقایسه کردن اهمیت فراوان می‌دهند و آن را «شاه بیت علوم اجتماعی» و « ویژگی اساسی» گراندد تئوری می‌نامند(همان: ۱۰۰). مقایسه توانایی شناخت ویژگی و ابعاد هر پدیده را به پژوهشگر می‌دهد. یعنی به کمک مقایسه ویژگی‌‌های پدیده‌‌ها را استخراج می‌کنیم سپس ابعاد مختلف آن را مشخص می‌کنیم. دلیل ‌‌‌این که به مقایسه می‌پردازیم ‌‌‌این است که جزئیات داده‌‌ها برای ما روشن نیستند و یا ‌‌‌این که در داده‌‌ها سرگردان هستیم، به اصطلاح داده‌‌ها غیرملموس هستند. مقایسه را به کار می‌گیریم تا داده‌‌ها را از ‌‌‌این حالت خارج کنیم و حالت عینی به آن‌ها بدهیم.
ایمانی جاجرمی‌(۱۳۸۴) معتقد است روایت‌‌های تحلیلی اهدافی دارند ازجمله :
- ساختن نظریه به جای آزمون صرف آن
- دقت بخشی به جریان پژوهش
- کمک به تحلیل گر برای عبور از تعصبات و مفروضات از پیش موجود خود
- فراهم کردن یکپارچگی و انسجام در نظریه تولیدشده (ص۱۴۸به نقل از شهبازی )
۴-۱-۱ حساسیت نظری^[۵۸]
حساسیت نظری مفهوم دیگری است که در گراندد تئوری اهمیت زیاد دارد. حساسیت نظری به این معناست که محقق چقدر نسبت به مفاهیم و مقوله‌‌های خود حساسیت دارد. در بحث حساسیت نظری محقق دنبال معنای مفاهیم و مقوله‌‌ها است و پیگیر روابط مفاهیم می‌شود. حساسیت نظری به مدد پرسش کردن و مقایسه کردن انجام می‌گیرد. یعنی محقق از طریق تأمل در گردآوری داده‌‌ها، پرسش کردن و مقایسه مفاهیم و مقوله‌‌ها با هم دیگر میزان دقت و اعتبار یافته‌‌های خود را بالا می‌برد. «محقق باید ازهمان آغاز تحقیق، بر ارتباط دادن مشاهدات اولیه و حفظ “حساسیت نظری” برای توسعه مجموعه‌‌های در حال ظهور از داده‌‌ها و سپس ارتباط دادن آن‌ها به مجموعه‌ها متمرکز باشد» Egan: 2002, 282)). مطالعات قبلی وآگاهی محقق و همچنین میزان تسلطش بر ادبیات تحقیق بر درجه حساسیت نظری او تأثیرگذار است. هرچه قدر حساسیت نظری محقق بیشتر باشد، غنا و پیوستگی نظریه او افزایش می‌یابد. حساسیت نظری به محقق کمک می‌کند که در مراحل مختلف گراندد تئوری در رفت و برگشت باشد و مدام خود را در معرض سؤالات گوناگون قرار می‌دهد. او می‌تواند داده‌‌ها و مفاهیم خود را در معرض شک و تردید قرار دهد. در نتیجه برای رفع شک و تردید خود سؤالات مختلفی در مورد موضوع مطرح می‌کند سپس به گردآوری مجدد داده‌ می‌پردازد. سؤالاتی از جمله «چه هنگام »،«در کجا؟»، «چرا؟»، «چگونه؟» و با چه پیامدهایی را مطرح می‌کند. حساسیت نظری باعث باز‌اندیشی در داده‌‌ها و حرکت‌‌های مارپیچی می‌شود. پژوهشگر باید بتواند آن چه را در داده‌‌ها می‌بیند معنا دهد و از ظاهر اطلاعات خود بلاتر رود تا بتواند به چیزهای نو و جدیدی برسد. از طریق انجام دادن ‌‌‌این کار است که «معناهای مبهم اولیه» به تدریج برای محقق روشن می‌گردند(استراوس& کربین،۱۳۹۰: ۶۸). گلاسر واستراوس (۱۹۶۷) تاکید دارندکه محققان باید توجه ویژه‌‌‌ای به “حساسیت نظری،” و یا ارتباط مقوله‌‌هایی‌که آن‌ها از مقایسه داده‌‌ها استخراج کرده‌اند، داشته باشند. محقق برداشت‌های در حال ظهور خود را از طریق شواهد، مفهوم‌پردازی داده‌ها، و پس از آن تجزیه و تحلیل روابط درحال ظهور بین مفاهیم تأیید می‌کند. حساسیت نظری تا حدی به درک ما از تئوری‌‌های موجود کمک می‌کند(Egan: 2002, 278).
۴-۲ کدگذاری ^[۵۹]
کدگذاری به معنای برچسب‌گذاری و نام‌گذاردن بر مفاهیم و مقوله‌‌ها است. وقتی محقق داده‌‌های خام را تحلیل می‌کند به مفاهیم زیادی می‌رسد که سعی می‌کند آن‌ها را دسته‌بندی و گروه‌بندی کند. او بر هرگروه و دسته‌‌‌ای نامی ‌می‌گذارد؛ به اصطلاح به آن‌ها کد رمز اختصاص می‌دهد؛ یعنی مقوله‌‌های لازم را تشخیص داده و آن‌ها را شناسایی کرده است. در نتیجه کدگذاری است که یک متن به اجزاء و متغیرهای متفاوتی خرد می‌شود. در تئوری زمینه‌‌‌ای ما سه نوع کدگذاری داریم:
۴-۲-۱ کدگذاری باز^[۶۰]
استراوس وکربین کدگذاری باز را به این شیوه تعریف می‌کنند: « فرایند تحلیلی است‌که با آن مفهوم‌ها شناسایی و ویژگی‌ها و ابعاد آن‌ها در داده‌های کشف می‌گردد»(۱۳۹۰: ۱۲۴). در کدگذاری باز که هدف آن تولید مقوله‌‌ها است داده‌های گردآوری شده خرد می‌شوند. کدگذاری باز فرایند «خرد کردن، بررسی، مقایسه ، مفهومی‌کردن و مقوله‌بندی داده‌‌ها است»(پویا ، طباطبائی:۱۳۹۰: ۱۹). محقق داده‌‌های خام را خرد می‌کند و آن‌ها را مورد بررسی، تجزیه و ارزیابی قرار می‌دهد و به مقایسه داده‌‌ها با هم دیگر می‌پردازد. او در تلاش است شباهت‌‌ها و اختلاف‌‌های آن‌ها را با هم دیگر پیدا کند. در نتیجه ‌‌‌این عمل مفاهیم ظهور می‌کنند. سپس مفاهیم را بر اساس شباهت‌ها و اختلاف‌ها گروه‌بندی می‌کند که در نتیجه ‌‌‌این فرایند به مقوله‌‌ها می‌رسد. استراوس وکربین‌‌‌ این فرایند را به این صورت تفسیر می‌کنند. «به طورکلی در جریان کدگذاری باز داده‌‌ها به پاره‌‌های مجزا خرد می‌شوند و با دقت مورد بررسی قرار می‌گیرند و از جهت شباهت‌‌ها و تفاوت‌‌ها با یکدیگر مقایسه می‌شوند. رویدادها، حوادث، اشیاء و عمل/تعامل‌هایی‌که از لحاظ مفهوم ماهیت یکسانی دارند یا از لحاظ معنا به هم مربوط‌اند ذیل مفهوم‌‌های انتزاعی‌تر که مقوله می‌نامیم، قرار می‌گیرند. معاینه دقیق داده‌ها برای یافتن تفاوت‌‌ها و شباهت‌‌ها امکان تشخیص و تمییز تفاوت‌‌های ظریف میان مقوله‌‌ها را میسر می‌کند»(۱۳۹۰: ۱۲۴). ‌‌‌ایمان و محمدیان (۱۳۸۷) روش‌های مختلفی برای انجام کدگذاری باز قائل هستند:
- تحلیل مصاحبه و مشاهدات اولیه با تحلیل خط به خط.
- کدگذاری با جمله یا پاراگراف. در اینجا این سؤال پیش می‌آید که در این جمله یا پاراگراف، چه ایده اساسی‌ای نهفته است؟
- سومین روش، گرفتن یک سند کامل با مشاهده یا مصاحبه است. سؤال در این بخش این است که چه چیزی این سند را از اسنادی که قبلا کدگذاری شده‌اندجدا می‌کند(۴۳).
اما در این تحقیق بعد از انجام هر مصاحبه ‌آن را به صورت متن پیاده‌کردیم و به‌کدگذاری مفاهیم آن پرداختیم. در ابتدا از کدگذاری خط به خط شروع کردیم و به ۱۱۳۱ داده خام رسیدیم. از آنجایی که تجزیه و تحلیل‌‌‌ این داده‌‌های خام کار بسیار سخت و غیر لازم است با بهره گرفتن از دو فرایند «پرسش‌کردن» و « مقایسه‌کردن »‌‌‌ این داده خام را به مفاهیم تبدیل کردیم. در جدول شماره یک نمونه‌‌‌ای از داده‌‌های خام آورده شده‌اند:
جدول شمارۀ ۴-۱ داده‌‌های اولیه

در فصل سوم، در ابتدا مطالبی پایه در زمینه الگوریتم‌های مکان‌یابی ارائه‌شده است و در ادامه به ارائه بررسی جامع مدل‌های حرکتی گوناگون پرداخته شده است.
در فصل چهارم، به بررسی الگوریتم‌های مرتبط با الگوریتم پیشنهادی شرح داده می‌شود. در این فصل ابتدا به شرح الگوریتم خوشه‌بندی پرداخته می‌شود و مدل حرکتی استفاده‌شده در این پایان‌نامه شرح داده شده است. در ادامه به شرح الگوریتم‌های رهگیری هدف که در راستای الگوریتم پیشنهادی می‌باشند به صورت مفصل توضیح داده شده است.
در فصل پنجم، ابتدا روش پیشنهادی معرفی می‌گردد و بعد از آن با پیاده‌سازی الگوریتم در قسمت شبیه‌سازی عملکرد آن مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. تحلیل نتایج بدست آمده در شبیه‌سازی نشان می‌دهد که میزان انرژی مصرفی در شبکه کاهش یافته است.
در فصل ششم، به جمع‌بندی مطالب پایان‌نامه می‌پردازد. نتایج حاصل از ارزیابی الگوریتم‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرند. همچنین در این فصل پیشنهاداتی در راستای بهبود روش پیشنهادی و ادامه‌ی پژوهش در زمینه‌ی رهگیری هدف در شبکه‌های حسگر بی­سیم ارائه خواهد شد.
فصل دوم
رویکردهای رهگیری هدف
۲-۱- مقدمه
امروزه در محیط‌های نظامی به دلیل پیچیده بودن و یا غیرعملی بودن پیاده‌سازی شبکه ­های سیمی در آنها، امکان پیاده­سازی چنین شبکه‌هایی ناممکن گردیده است. توپولوژی شبکه‌ها در چنین محیط‌ها، به دلیل اینکه امکان از بین رفتن حسگرهای درون شبکه وجود دارد، باید قابلیت پیاده­سازی به صورت پویا در شبکه موجود باشد، بنابراین امکان پیاده‌سازی شبکه ­های بی‌سیم دارای ساختار ثابت ناممکن می‌گردد و لزوم به وجود آمدن شبکه ­های حسگر بی‌سیم پیش از پیش احساس می­گردید. یکی از مهمترین زمینه‌هایی که مزایای شبکه‌های حسگر بی‌سیم را نسبت به انواع دیگر شبکه‌های بی‌سیم نمایان کرده است، زمینه رهگیری اهداف متحرک است.رهگیری اهداف متحرک اشاره به دنبال کردن یک هدف خاص در یک فضای از پیش تعیین‌شده به نام میدان حسگر و تشخیص مسیر هدف دارد که در زمینه‌های نظامی به منظور ردیابی وسایل دشمن، تشخیص عبور غیرمجاز از مرزها و ردیابی عامل متجاوز و … و همچنین در زمینه‌های غیرنظامی به منظور ردیابی حیوانات وحشی و کمیاب در حیات وحش، تشخیص مسیر حرکت آتش در جنگل و … استفاده گردیده است. از آنجا که رهگیری هدف توسط شبکه‌های حسگر بی‌سیم، به کاهش یافتن تلفات انسانی در زمینه‌های نظامی و از بین بردن خطای دید انسان‌ها در رهگیری هدف در شب کمک کرده است و امکان رهگیری هدف با دقتی بالاتر از دقت انسان را فراهم می کند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار گردیده است. در سال‌های اخیر، تحقیقات بی‌شماری درباره کاربرد رهگیری هدف در شبکه‌های حسگر بی‌سیم انجام گرفته است که هر یک بر روی اهداف خاصی تمرکز داشته‌اند. در این فصل الگوریتم‌های رهگیری هدف در چهار بخش مختلف بررسی می‌گردند. در بخش اول الگوریتم‌هایی بررسی می­شوند که رهگیری هدف را مبتنی بر پیام انجام می‌دهند. الگوریتم‌های بخش دوم نیز از روشی مبتنی بر درخت جهت رهگیری هدف استفاده می‌کنند. الگوریتم‌های

بخش سوم هم از روش‌هایی مبتنی بر پیشگویی به منظور رهگیری هدف استفاده می‌کنند. الگوریتم‌های بخش چهارم از روش‌هایی مبتنی بر خوشه به منظور رهگیری هدف استفاده می‌کنند.
۲-۲- رویکرد مبتنی بر پیام
در رویکرد مبتنی بر پیام، گروهی از حسگرها قبل از اینکه هدف به آنها برسد از طریق ارسال چند پخشی به حالت فعال بروند تا در موقع رسیدن هدف به آنها بتوانند آن را مکان‌یابی کنند[۳]. نمونه‌ای از رهگیری هدف مبتنی بر پیام در شکل۲-۱ نشان داده شده است. در این شکل، حوزه‌های تحویل و ارسال با خطوط نقطه‌چین مشخص‌شده‌اند. حوزه تحویل حوزه‌ای است که در آن حسگرها در زمان جاری فعال هستند اما حوزه ارسال حوزه‌ای است که در آن حسگرها باید عمل ارسال پیام به حوزه تحویل در زمان بعدی را به عهده بگیرند.
شکل۲-۱: نمونه ­ای از رهگیری هدف مبتنی بر پیام[۴].
۲-۲-۱- پروتکل FAR
در پروتکل FAR^[4] [۵]، ابتدا شبکه به صورت یک گراف مسطح در نظر گرفته می‌شود و حسگری که حداقل یکی از همسایه‌های فضایی^[۵] آن متعلق به حوزه تحویل باشد، بسته پیام خود را به صورت همگانی ارسال خواهد کرد. همسایه‌های فضایی حسگر i، حسگرهایی هستند که به حوزه‌های همسایه حسگر i تعلق دارند. بسته ارسالی توسط این پروتکل شامل فیلدهای موقعیت اولین ارسال‌کننده پیام، مختصات حوزه تحویل، سرعت حرکت حوزه تحویل، موقعیت آخرین ارسال‌کننده پیام می‌باشد. در این پروتکل در ابتدا بسته پیام به حسگرهایی که متعلق به حوزه‌های تحویل جاری و گذشته می‌باشند و یا حسگرهایی که حداقل یکی از همسایه‌های فضایی آن به حوزه‌های جاری و یا گذشته متعلق می‌باشند، ارسال می‌گردد که به این روش، ارسال ابتکاری^[۶] گفته می‌شود. بعد از ارسال به روش ابتکاری، بسته پیام برای حسگرهایی که دارای همسایه فضایی متعلق به حوزه تحویل جاری نمی‌باشند ولی آن حسگر و یا حداقل یکی از همسایه‌های فضایی آن حسگر، متعلق به حوزه تحویل آینده می‌باشند ارسال می‌گردد که به این روش، ارسال دوره‌ای^[۷] گویند. در شکل۲-۲ مشاهده می‌شود که بسته پیام برای حسگرهای k،D،B، C و G به وسیله روش ابتکاری و برای حسگرهای G، L، M، E وF به وسیله روش دوره‌ای ارسال گردیده است.
شکل۲-۲: الگوریتم‌های ارسال ابتکاری و دوره‌ای در الگوریتم FAR[5].
۲-۲-۲- پروتکل VE-mobicast
در پروتکل ^[۸]VE-mobicast [6]، روشی ارائه گردیده است که در آن بر خلاف مقاله‌های قبل از آن، از جهت حرکت نیز به عنوان عاملی برای تعیین حوزه تحویل استفاده ‌شده است. نوآوری این مقاله در ایجاد شکل تخم‌مرغی متغییر حوزه تحویل است تا دقت در رهگیری هدف افزایش یابد. یک جلسه چند پخشی مکانی زمانی^[۹] شامل پیام، حوزه تحویل، زمان ارسال پیام و زمان خود جلسه است. حوزه تحویل حوزه­ای است که در آن حسگرها در زمان جاری فعال هستند اما حوزه ارسال حوزه­ای است که در آن حسگرها باید عمل ارسال پیام به حوزه تحویل در زمان بعدی را به عهده بگیرند. در شکل۲-۳ حوزه ارسال و حوزه تحویل نشان داده شده است.
شکل۲-۳: چند پخشی مکان زمانی[۶].
در الگوریتم پیشنهادی شکل حوزه ارسال مانند یک تخم‌مرغ است که می‌تواند با مرور زمان تغییر کند. حوزه نگهداشت و ارسال^[۱۰] به حوزه فصل مشترک مناطق ارسال زمان جاری و زمان بعدی گفته می‌شود. این راه حل دارای دو مرحله است. در مرحله اول که تخمین تخم‌مرغ نام دارد اندازه حوزه تخم‌مرغی ارسال زمان بعد توسط حسگرها در حوزه نگهداشت و ارسال زمان جاری، توسط رابطه۲-۱ تخمین زده می‌شود.

در رابطه بالا e اشاره به نصف فاصله مراکز حوزه ارسال زمان جاری و زمان بعدی دارد. حوزه ارسال فرستادن مجدد پیام را به یک حوزه خاص محدود می‌کند درحالی‌که مطمئن می‌شود تمام حسگرهای موجود در حوزه ارسال، پیام را دریافت می‌کنند. در مرحله دوم که ارسال پیام توزیع‌شده نام دارد الگوریتمی توزیع‌شده برای تمام حسگرها در حوزه نگهداشت و ارسال اجرا می‌شود. این عملیات می‌تواند شکل حوزه ارسال زمان بعدی را تنظیم کند.
در پروتکل بالا، مرحله تخمین تخم‌مرغ به دو مرحله تقسیم می‌گردد. در مرحله اول باید حسگرهایی که در حوزه نگهداشت و ارسال قرار دارند تشخیص داده شوند. بدین منظور ابتدا با توجه به رابطه ۲-۲ تشخیص داده می‌گردد که حسگری با موقعیت(a,b) در حوزه ارسال در زمان جاری قرار دارد و یا خیر. در صورت اثبات وجود حسگر در حوزه ارسال جاری با توجه به رابطه۲-۳ نشان داده می‌شود که آیا حسگر مورد نظر در حوزه ارسال در زمان بعدی است و یا خیر. در صورتی که حسگر مورد نظر در هر دو حوزه موجود باشد، بنابراین حسگر مورد نظر به دو حوزه نگهداشت و حوزه ارسال زمان جاری تعلق دارد.

در مرحله دوم تخمین تخم‌مرغ تعداد گام‌های ارسال تخمین زده می‌شود. در این مرحله ابتدا توسط یک حسگر که در حوزه نگهداشت و ارسال قرار دارد (P₁)، اندازه گام ارسال به حسگر همسایه در حوزه تحویل آینده (P₂) و موقعیت آن حسگر محاسبه می‌گردد. با بدست آوردن نقطه تلاقی حاصل از برخورد منحنی‌های حوزه ارسال در زمان بعدی و امتداد مسیر  توسط رابطه۲-۴ تعداد گام‌ها تخمین زده می‌شود.