فصل پنجم
تصریح و برآورد مدل رشد
مقدمه
در فصلهای گذشته ادبیات موضوع مربوط به دولت و رشد اقتصادی بررسی شد. همچنان که ملاحظه میشود، مسائل مربوط به نااطمینانی و رشد اقتصادی از مبانی نظری قوی برخوردار میباشد. در این فصل برای بررسی تجربی اثر نااطمینانی سیاستهای اقتصادی دولت بر رشد اقتصادی به تصریح مدل رشد بر مبنای مدلهای تعمیم یافتۀ نئوکلاسیک^[۴۱] پرداخته خواهد شد. و شاخصی که نشان دهندۀ نااطمینانی سیاستهای اقتصادی دولت میباشد به این مدلها اضافه خواهد شد.

مزیت مدلهای رشد نئوکلاسیک در انعطافپذیری آنها جهت وارد کردن متغیرهای مختلف اقتصادی، سیاسی و ساختاری در آنهاست. لذا در تصریح مدل رشد اقتصادی از تفسیر بسط یافتهای از مدل رشد نئوکلاسیک که در آن پیام اساسی مدل های رشد درونزا (یعنی تفسیر درونزای پیشرفت فنی) و شرایط محیطی لحاظ میگردد.
در ادامه این فصل، با هدف آزمون تجربی فرضیات مطرح شده در فصل اول در قالب معادلۀ رشد اقتصادی با بهره گرفتن از تکنیکهای همجمعی و تصحیح خطا آورده میشود.
۵-۱ تصریح مدل رشد اقتصادی
برای استخراج معادلۀ رگرسیونی رشد از یک تابع تولید از نوع کاپ داگلاس استفاده میشود:
(۵-۱-۱)
- تولید واقعی  - نیرویکار  - موجودی سرمایه فیزیکی و انسانی
- شاخص کلی تکنولوژی وکارایی در اقتصاد (شامل وضعیت محیط نهادی و اقتصاد کلان)
- تکنولوژی افزایش دهندۀ سرمایه فیزیکی، انسانی و نیرویکار
باتعریف A به صورت این رابطه : (۵-۱-۲)
معادله (۵-۱-۱) را میتوان به این شکل نوشت: (۵-۱-۳)
Aسطح کلی تکنولوژی و کارایی را نشان میدهد.
فرض میشود که انباشت و رشد نیرویکار و تکنولوژی مطابق توابع زیر باشد:
(۵-۱-۴)
n- نرخ برونزای رشد نیرویکار
t- شاخص زمان
g- نرخ بروزای پیشرفت فنی
X- برداری از متغیرهای سیاستی و سایر عوامل موثر بر سطح تکنولوژی و کارایی در اقتصاد
- برداری از ضرایب مربوط به این متغیرهای سیاستی و سایر عوامل موثر
اگر کسری از درآمد را که برای سرمایهگذاری فیزیکی و انسانی اختصاص مییابد، با  نشان دهیم، در این صورت سرمایه انسانی و فیزیکی (با فرض اینکه هر دو نوع موجودی سرمایه، برای سادگی و سهولت، با نرخ یکسان  مستهلک شوند) بر طبق توابع زیر خواهد بود:
(۵-۱-۵)
با بیان موجودی سرمایه فیزیکی و انسانی، برحسب مقادیر سرانه واحد نیرویکار موثر، یعنی:
(۵-۱-۶)
تابع تولید و توابع انباشت سرمایه انسانی و فیزیکی، بر حسب مقادیر سرانه واحد نیروی کار موثر بازنویسی میگردند: (۵-۱-۷)
در وضعیت پایدار، سطح سرمایه فیزیکی و انسانی به ازای واحد نیرویکار موثر، ثابت میباشد. لذا توابع انباشت سرمایۀ فیزیکی و انسانی را برابر صفر قرار داده و حل میکنیم با حل این توابع مقادیر تعادلی سرمایه سرانه فیزیکی و انسانی حاصل میشود.
(۵-۱- ۸)
با قرار دادن معادلات فوق در معادله (۵-۱-۷) و گرفتن لگاریتم طبیعی از محصول سرانه نیرویکار موثر در وضعیت پایدار نتیجۀ زیر به دست میآید.
(۵-۱-۹)
با گرفتن لگاریتم طبیعی از   استفاده از معادله (۵-۱-۴) به جایA ، یک نسخۀ تجربی از معادله (۵-۱-۹) به شرح زیر به دست میآید.
(۵-۱-۱۰)

با جایگذاری این معادله در (۵-۱-۹) خواهیم داشت:
(۵-۱-۱۱)
با بهره گرفتن از معادله (۵-۱-۱۱) میتوان یک معادلۀ رگرسیونی رشد برای هر اقتصادی با لحاظ کردن شرایط آن اقتصاد استخراج کرد. به فرض ثابت بودن  در بلندمدت اگر از معادلۀ (۵-۱-۱۱) نسبت به زمان مشتق بگیریم یک معادلۀ رشد به این صورت خواهیم داشت:
(۵-۱-۱۲)
- رشد تولید واقعی سرانه
-رشد نسبت سرمایهگذاری فیزیکی به تولید
-رشد نسبت سرمایهگذاری در نیروی انسانی به تولید
رشد نسبت سرمایهگذاری به تولید را میتوان متناسب با نسبت سرمایهگذاری خصوصی به تولید و نسبت سرمایهگذاری دولتی به تولید نوشت. (۵-۱-۱۳)
رشد نسبت سرمایهگذاری در نیروی انسانی به تولید متغیری است که با متوسط سالهای تحصیل نیرویکار جامعه متناسب است. میتوان گفت هر چه تعداد سالهای تحصیل نیروی شاغل جامعه افزایش یابد به تبع آن رشد نسبت سرمایهگذاری در نیروی انسانی به تولید نیز افزایش مییابد.
g - نرخ برونزای پیشرفت فنی متغیری است که متناسب با رشد درآمدهای نفتی تغییر میکند به طوری که افزایش در رشد درآمدهای نفتی افزایش در نرخ برونزای پیشرفت فنی را به دنبال دارد.
X - از مجموعه متغیرهای موجود در بردار x شاخص نااطمینانی سیاستهای دولت را در معادلۀ رشد لحاظ میکنیم.
معادلۀ تجربی مورد نظر در این تحقیق با توجه به زمینه های تحقیق و شرایط محیطی اقتصادی و نقش و حضور دولت در اقتصاد ایران به صورت زیر در نظر میگیریم.

با توجه به موارد فوق شرکت‌ها به دنبال راه‌هایی می‌گردند تا مشتریانشان را حفظ کرده و سودآوری شان افزایش یابد از جمله این راهکارها می‌توان به برقراری ارتباط نزدیک با مشتریان را عنوان کرد چرا که جنبه‌های ملموس ارتباطات به سادگی به وسیله رقبا قابل تقلید نیستند بنابراین مزیت رقابتی پایداری برای آنان به شمار می‌رود (سیدجوادین، ۱۳۸۴، ص ۵۲).

۱-۴- اهداف تحقیق
اهدف اصلی:
بررسی رابطه مدیریت ارتباط با مشتری با عملکرد بازاریابی صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر استان اردبیل.
اهداف فرعی و کاربردی:
- بررسی رابطه مدیریت ارتباط با مشتری (CRM) با اعتماد مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه مدیریت ارتباط با مشتری (CRM) با رضایت مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه سازماندهی متناسب از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه سازماندهی متناسب از ابعاد CRM با رضایت مشتریان کلیدی بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه تکنولوژی از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان کلیدی بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه تکنولوژی از ابعاد CRM با رضایت مشتریان کلیدی بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه تمرکز بر مشتریان کلیدی از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه تمرکز بر مشتریان کلیدی از ابعاد CRM با رضایت مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- بررسی رابطه مدیریت دانش از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان.
- بررسی رابطه مدیریت دانش از ابعاد CRM با رضایت مشتریان بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
- دست‌یابی به راهکارهای عملی و ارائه پیشنهادات لازم و موثر به مؤسسات خدماتی ازجمله بیمه‌ها برای ایجاد و حفظ روابط پایدار و بلندمدت با مشتری.
_ کاربرد نتایج حاصل از تحقیق در ارتقاء میزان اعتماد و رضایت مشتریان کارگزاری‌های بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل.
۱-۵- سوالات تحقیق
۱-۱-۵- سوالات اصلی:
آیا مدیریت ارتباط با مشتری (CRM) با عملکرد بازاریابی صندوق بیمه روستائیان و عشایر رابطه دارد؟
۱-۲-۵- سؤالات فرعی:
۱- چه رابطه‌ای بین مدیریت ارتباط با مشتری (CRM)با اعتماد مشتریان بیمه روستائیان و عشایر وجود دارد؟
۲- چه رابطه‌ای بین مدیریت ارتباط با مشتری (CRM)با رضایت مشتریان بیمه روستائیان و عشایر وجود دارد؟
۳- چه رابطه‌ای بین سازماندهی متناسب از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان بیمه وجود دارد؟
۴- چه رابطه‌ای بین سازماندهی متناسب از ابعاد CRM با رضایت مشتریان کلیدی بیمه وجود دارد؟
۵- چه رابطه‌ای بین تکنولوژی از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان کلیدی بیمه وجود دارد؟
۶- چه رابطه‌ای بین تکنولوژی از ابعاد CRM با رضایت مشتریان کلیدی بیمه وجود دارد؟
۷- چه رابطه‌ای بین تمرکز بر مشتریان کلیدی از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان بیمه وجود دارد؟
۸- چه رابطه‌ای بین تمرکز بر مشتریان کلیدی از ابعاد CRM با رضایت مشتریان بیمه وجود دارد؟
۹- چه رابطه‌ای بین مدیریت دانش از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان بیمه وجود دارد؟
۱۰- چه رابطه‌ای بین مدیریت دانش از ابعاد CRM با رضایت مشتریان بیمه وجود دارد؟
۱-۶- فرضیه‌های تحقیق
فرضیه اصلی (اهم):
مدیریت ارتباط با مشتری (CRM) با عملکرد بازاریابی صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
فرضیه‌های فرعی:
۱- مدیریت ارتباط با مشتری (CRM)با اعتماد مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۲- مدیریت ارتباط با مشتری (CRM)با رضایت مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۳- سازماندهی متناسب از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۴-سازماندهی متناسب از ابعاد CRM با رضایت مشتریان کلیدی صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۵- تکنولوژی از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان کلیدی صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۶- تکنولوژی از ابعاد CRM با رضایت مشتریان کلیدی صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۷- تمرکز بر مشتریان کلیدی از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۸- تمرکز بر مشتریان کلیدی از ابعاد CRM با رضایت مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۹- مدیریت دانش از ابعاد CRM با اعتماد مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.
۱۰- مدیریت دانش از ابعاد CRM با رضایت مشتریان صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر استان اردبیل رابطه دارد.

S

S

S

S

S

۵۱۷

S

S

S

S

S

S

۳۰۷

S

S

S

S

S

S

R: Resistance
S: Sensitive
۴-۷. نتایج تعیین غلظت پروتئین­ها
پس از اینکه مرحله استخراج پروتئین­ها به پایان رسید، پروتئین­ها تعیین غلظت گردید. برای این کار از روش برادفورد، به وسیله دستگاه اسپکتوفوتومتر با طول موج ۵۹۵ نانومتر استفاده شد. قبل از آن باید منحنی استاندارد را رسم نمود. از پروتئین آلبومین سرم گاوی به عنوان پروتئین استاندارد جهت سنجش غلطت استفاده شد، به نحوی که ۱ این پروتئین آماده گردید و برای صحت این مقدار، توسط دستگاه اسپکتوفوتومتر در طول موج ۲۸۰ نانومتر جذب مشاهده شد، سپس رقت­های مختلف از آن آماده گردید و با روش برادفورد آنها تعیین غلظت شد. بدین ترتیب منحنی استاندارد ترسیم و جذب نوری ترکیب مجهول قرائت شد و در منحنی استاندارد قرار گرفت و بدین ترتیب غلظت مجهول تعیین شد.

از دستگاه اسپکتروفتومتر مدلspectrophotometer JENWAY 6305 استفاده شد. استاندارد سازی با پروتئین آلبومین انجام شد، غلظت پروتئین استاندارد با کمک فاکتور XF در دستگاه ثبت شد و سپس غلظت نمونه­های مجهول در طول موج­های ۲۸۰ و ۵۹۵ نانومتر سنجیده شد.
غلظت پروتئین­های غشایی بین ۷۰-۴۰ میلی­گرم بر میلی­لیتر و غلظت پروتئین­های ترشحی بین ۵-۱ میلی گرم بر میلی­لیتر گزارش شد.
نمودار۴-۲: منحنی استاندارد
۴-۸. نتایج مربوط به تفکیک پروتئین­ها بر اساس وزن مولکولی
جهت جداسازی پروتئین­ها از ژل پلی اکریل امید با غلظت­های مختلف ۱۰% و ۵/۱۲% و ضخامت ۱ میلی متر استفاده شده، طی محاسبات حدود ۲۵ میکروگرم از هر نمونه استفاده شد و از هر دو نوع رنگ­آمیزی کوماسی بلو R-250 و Blue Silver Staining استفاده شد.
شکل شماره ۴-۵ متعلق به پروتئین­های غشایی سویه­های بیماران مایکوباکتریوم توبرکلوزیس حساس و مایکوباکتریوم بوویس می­باشد بنحوی که lineهای ۱ تا ۵ مربوط به سویه مایکوباکتریوم بوویس و lineهای ۶ تا ۱۰ مربوط به سویه مایکوباکتریوم توبرکلوزیس حساس می­باشد.
درصد ژل ۱۰% و رنگ آمیزی آمیزی کوماسی بلو R-250 استفاده شده است.

• TB M. bovis مارکر

شکل۴-۵: باندهای پروتئین­های غشایی سویه­های M.bovis و M.TB، استخراج پروتئین به روش آمونیوم سولفات، ژل ۱۰% و رنگ آمیزی آمیزی کوماسی بلو R-250
شکل شماره ۴-۶ نیز متعلق به پروتئین­های غشایی می­باشد که درصد ژل ۱۰% اما از رنگ­آمیزیBlue Silver Staining استفاده شده است، بنحوی که lineهای ۲ تا ۶ مربوط به سویه مایکوباکتریوم بوویس و lineهای ۷ تا ۱۱ مربوط به مایکوباکتریوم توبرکلوزیس حساس می­باشد.

• TB B. bovis

این گروه را در بلوچستان معمولا شعرا تشکیل می دادند . همواره با سرودن اشعاری در مدح بزرگان و سرداران و سران قبایل به تمجید از فعالیت های آنها می پرداختند. شاعران در این دسته نیز به دو گروه تقسیم می شدند: گروهی با سران موافق و اشعاری در مدح آنها می گفتند و گروهی نیز از مخالفان نظام حاکم بوده که این گروه در طبقه فرودست جای می گیرند.
گروه اندکی از دینداران و صاحبان نفوذ با قدرت دینی نیز در این قشر قرار می گیرند. مثلا در امر خرید و فروش انسان که از غلامان و بردگان و بعضا از بلوچ های فقیر که قدرت و نفوذ اجتماعی زیادی نداشتند تشکیل می شدند ، دلیل دینی آورده و این موضوع را امری مشروع قلمداد می کردند. بیشتر کسانی که با قدرت مذهبی چنین فعالیتی می کردند ، ملاها یا مولوی ها رده پائین بوده اند چون رهبران مذهبی بیشتر در قشر اصلی طبقه فرادست قرار می گرفتند و حتی در شرایطی به مبارزه با قشر اصلی می پرداختند^[۶۷].
کدخداها نیز چنین نقشی را در روستاها و مناطقی که تحت نظرشان بوده است نیز بازی می کردند. از آنجائیکه کدخدا از دادن مالیات به خان معاف بوده و علاوه بر آن درصدی از مبالغ جمع آوری شده مالیات نیز به او تعلق می گرفت ، وی همیشه به دنبال این بود که این کار خان یا میر را نوعی لطف و بزرگی او نسبت به مردم تبیین کند . آنها این افکار که خان دلسوز شماست و اگر هم مالیاتی از شما دریافت می کند در قبالش امنیت شما را نیز تامین کرده و مانع آن می شود که کسانی به سمت شما حمله ور شوند و مال و جان شما ایمن خواهد ماند ^[۶۸].
بعضی از نقالان نیز جزئی از این گروه می باشند. داستان های تاریخی را با چنان احساسی تعریف می کنند که شنونده را متقاعد کند که امورات خان ها و میرها تماما مشروع می باشد^[۶۹].
قشر حاشیه ای
این گروه در بلوچستان وجود داشت و نقشی اساسی در بروز اختلافات قبیله ای نیز بازی می کردند. از آنجائیکه این گروه ها به تنهایی قادر به انجام کار و یا فعالیتی نبودند ، همیشه در سایه افرادی دیگر به فعالیت خود می پرداختند. مثلا زمانی که قبیله ای قصد انجام کاری را داشت به کسانی که تحت الامر وی بودند دستور انجام فعالیت های خرابکارانه ای را می داد تا خشم طرف مقابل را برانگیزد و اگر خود همان فرد نیز خطایی انجام می داد در امان همان فردی که از وی دستور می گیرد ، بود. این دسته از افراد در بزرگترین جنگ های تاریخ بلوچستان که شاید هزاران کشته داشته است ، نقش داشتند.
اگر کمی به تاریخ بلوچستان برگردیم جنگ های سی ساله دو قبیله رند و لاشار با شیطنت و دخالت همین قشر آغاز می شود و بزرگترین ضربه نیز به همین قشر وارد می گردد. ابتدا کلیاتی در خصوص این جنگ بیان می شود تا نقش این قشر در بروز اختلافات بیشتر روشن گردد.
«این جنگ بین دو تن از بزرگان و سرداران بلوچ به نام های میرچاکر رند و گوهرام لاشاری اتفاق افتاد. اختلاف از این جا شروع می شود که شیهک ^[۷۰] پدر چاکر بدون مشورت نودبندگ^[۷۱] پدر گواهرام که بزرگ خاندان لاشاری ها بود ، پسرش چاکر را به جانشینی خود انتخاب می کند و این موضوع باعث ایجاد و بروز اختلاف بین دو قبیله می شود . نودبندگ نیز پسر خود گوهرام را جانشین خود رار می دهد و هر روز شعله اختلاف بیشتر می شود ، اما آتش اختلاف زیر خاکستر باقی می ماند و هر لحظه امکان شعله ور شدن آن وجود دارد. بی بی گوهر دختر فردی به نام رادو که بسیاری از محقیقن وی را یکی از مسببان جنگ های داخلی سی ساله بین این دو قبیله می دانند ، زنی بیوه ، زیبا رو و ثروتمند بوده که گله های شتر و گاو فراوانی داشته است. او در منطقه ای زندگی می کرد که تحت فروان گوهرام بود و او سالانه ماموران خود را برای اخذ مالیات به سوی او می فرستاد تا مالیات مشخص شده را دریافت نمایند. در یکی از سالها ماموران مالیاتی بیشتر از مقدار تعیین شده از وی خواستار شدند . بی بی گوهر حاضر به پرداخت مبلغ مورد درخواست ماموران نشد و ماموران به زور مقدار دلخواه خود را از او دریافت نموده و روستای او را ترک کردند. گوهر به نشانه اعتراض از قلمرو فرمانروایی گوهرام کوچ می کند و به سرزمین تحت حکومتی چاکر می رود و درخواست میارجلی^[۷۲] از چاکر می کند و او نیز می پذیرد. در یکی از روزها زمانی که چاکر در

منزل گوهر مهمان می باشد خبر می رسد که بسیاری از بچه شترهای گوهر کشته شده استو داستان از این قرار است که گروهی از افرادی که تحت فرمان گوهرام بودند ، برای بدنام کردن چاکر دست به این کار می زنند و این موضوع علت شروعی جنگ های سی ساله می شود که منجر به کشته شدن هزاران تن از دو قبیله می گردد( جهان دیده ،۱۳۹۰: ۲۶۳-۱۲۱)».
در داستان فوق به وضوح مشخص شد که قشر حاشیه ای که هیچ چیزی در این ماجرا نصیبشان نمی شود و حتی حقوقی هم نمی گیرند به راحتی آتشی را بر می افروزند که تا سالهای زیادی باعث کشته شدن افراد بی گناه می شود در تاریخ بلوچستان نمونه های زیادی از این دسته را شاهد هستیم.
اما در دوره پهلوی اول نیز قشر حاشیه ای در منطقه وجود داشته که به بیان نمونه هایی از فعالیت آنها می پردازیم.
از طرفی در سال ۱۹۱۶ میلادی ژنرال کرک پاتریک فرمانده ستاد نیروهای انگلیس در دهلی، شخصی را به نام ژنرال رجینالد دایر مامور کرد که مسئولیت عملیات نظامی در جنوب شرقی ایران را بر عهده گیرد(دایر ، ۱۴:۱۳۷۸).در جریان جنگ جهانی اول ، سرداران بلوچ ایرانی همانند سایر رجال آزادی خواه ایران با آلمان طرح دوستی ریخته بودند.از آنجا که آلمان ها از طریق منطقه سرحد (قسمتی از بلوچستان) که تحت کنترل سرداران بلوچ ایرانی بود ، به هند دسترسی پیدا می کردند ، دولت انگلستان دایر را برای ممانعت از این کار مامور کرد تا سرداران بلوچ ایرانی را به دوستی با انگلستان تشویق کنند(همان منبع).
پس از شکست سنگین نظامیان انگلیسی در بلوچستان این یک امر بسیار بزرگ و افتخاری مهم تلقی می شد که برای بلوچ ها قابل اهمیت بود.
در همان دوره نیز زنانی در جامعه بلوچ نشین وجود داشت که با طرح صلح به دنبال آرامش در بلوچستان بودند.دایر درباره ملاقتش را با یکی از زنان بلوچ چنین می نویسد:
در داخل این چادر بود که ما زیبای مشهور را دیدیم که بر انبوهی از پشتی های رنگارنگ تکیه کرده بود. با شگفتی فراوان متوجه شدم که عیدو اغراق نکرده بود. گل بی بی واقعاً زن جوان زیبایی بود که برای یک سرحدی بسیار دلارام می نمود. طرح چهره ی او منظم، خوش تراش و تقریباً [شبیه به الهه های] یونانی بود. علاوه بر این، نگاهی غیرمعمول و چشمان درشت میشی داشت. به ظاهر کوچک اندام (ریز استخوان) بود، اما اندام و دستهای خوش ترکیبی داشت و پیدا بود که از جذابیت های خود خبر دارد. بسیار سرزنده به نظر می آمد. لباسی سفید و مزیّن به گلدوزی های رنگارنگ ایرانی به تن داشت و پوششی بر سر داشت که حلقه های زیبایی از کناره های آن آویزان بود، اما به هر حال چهره او را نمی پوشانید.به هنگام ورود، به احترام برخاست و تعظیم کرد. سپس شاه سوار پیش رفت و یک یک ما را معرفی کرد. هر کدام از ما نیز در مقابل تعظیم کردیم و به دعوت او روی زمین، در جلوی او، دایره وار نشستیم.سپس به زبان فارسی، سخنرانی بسیار ملیح و دل انگیزی برای ما ایراد کرد. لاندن و من آن را می فهمیدیم اما هیچ کدام نمی توانستیم زیاد به فارسی صحبت کنیم. پس از پایان سخنان او، با کمک سرحددار، که نقش مفسر و مترجم ما را داشت، حداکثر تلاش خود را به کار بردم تا در مقابل، سخنان مناسب و شایسته ای به او بگویم.پس از پایان این تشریفات مقدماتی، میزبان ما یک قالی بسیار زیبای ایرانی به من هدیه داد(دایر ، ۱۲۷:۷۸).
داستان از این قرار بود که نظامیان انگلیسی قصد حمله به گروهی از بلوچ های منطقه را داشتند و بانی این درگیری نیز گروهی از شر حاشیه ای بود که بدون هماهنگی با سران درگیری های نامنظم با انگلیسی ها به وجود آوردند . گل بی بی که زنی مدبر بود سعی کرد با بحث موضوع را خاتمه دهد . اگر درایت وی نبود امکان کشته شدن بسیاری از مردمان عادی در منطقه بسیار زیاد بود.

۲-۵)بیماری ژنتیکی^[۴۳] چیست؟
مقدمه
علم ژنتیک در دنیا علم جوانی است، این علم در قرن بیستم متولد شده است. این دانش در ایران، یک دانش قدیمی است واز دوران کهن وجود داشته است، اما آنچنان دارای ریشه علمی نبوده است(کریمی نژاد،۱۳۸۹).در گذشته تقریبا تمامی اقداماتی که در زمینه ژنتیک انجام می شده منحصر به مشاوره بوده است. این مشاوره ها برپایه اطلاعاتی بود که از شجره نامه ها ومطالعات فامیلی به دست می آمد.در گذشته هیچ آزمایش ژنتیک مستقیمی برای تشخیص یا پیش بینی بیماری وجود نداشت و پروژه ژنوم انسانی بیشتر در حد یک نظریه بود تا واقعیت.آموزش و فعالیت های مرتبط با ژنتیک بیشتر محدود به بیماری ها و سندرم های نادر می شد.

در حال حاضر با ظهور “ژنتیک نوین"این علم علاوه بر عرصه های قبلی به صفات وبیماری های شایع تر نیز می پردازد .به بیان دیگر کمتر صفت یا بیماری را می توان یافت که به نحوی باژنتیک و ابزارهای تشخیص آن مرتبط نباشد .در عصر حاضر ژنتیک چهره علم پزشکی را دگرگون کرده است.تشخیص ودرمان بسیاری از بیماریها بر اساس شناخت تغییرات ژنتیکی وتاثیر این تغییرات بر بیماری استوار است(غفاری،۱۳۸۵: ۵۳). قابل ذکر است هم اکنون ۱۹ هزار بیماری ژنتیکی شناخته شده در دنیا وجود دارد.
غربالگری ناهنجاریهای کروموزومی در جنین در هفته های اول بارداری از طریق بررسی مارکرهای بیوشیمیایی و سونوگرافی و همچنین نمونه برداری از پرز جفتی و مایع آمنیوتیک فراهم گردیده است. همچنین قابل ذکر است که در حال حاضر در ایران شناسایی ناقلین و تشخیص قبل از تولد چندین بیماری ژنتیکی از جمله بیماری های خونی (تالاسمی آلفا وبتا، هموفیلی)، دیستروفی عضلانی دوشن، سندرم وردینگ هافمن، فنیل کتونوری، ناشنوایی ارثی غیر سندرمی، فیبروز کیستیک ، هیپر پلازی آدرنال مادرزادی و….. انجام می شود(همان).
این نکته قابل توجه است که با وجود پیشرفت های شگرف در عرصه های گوناگون ژنتیک وروشن شدن بسیاری از جنبه های ژنوم انسان اخذ تاریخچه خانوادگی ورسم شجره نامه هنوز هم مهمترین ابزار مورد استفاده مشاورین ژنتیک و متخصصین ژنتیک بالینی است . دلیل اصلی این نکته آن است که گرفتن یک شرح حال دقیق از سوابق خانوادگی اطلاعات زیادی در اختیار مشاور قرار می دهد تا بتواند احتمال بروز یک بیماری ژنتیکی در خانواده، الگوی توارث احتمالی واحتمال بروز مجدد در سایر اعضای خانواده را ارزیابی کند(غفاری ، ۱۳۸۵: ۷۷).
۲-۶)انواع بیماریهای ژنتیکی:
بیماریهای ژنتیکی گروهی از بیماریهای مادرزادی است. این بیماریها اغلب از پدر ومادر به فرزندان منتقل شده و طی نسلها انتقال می یابند. در حدود ۸۵-۸۰ درصد بیماریهای مادر زادی به صورت ژنتیکی بروز می کند. در واقع می توان بیان داشت که هرگاه در عملکرد ژن های انسان اختلال ایجاد شود و ژنها نتوانند اطلاعات خود را به درستی منتقل کنند عملکرد بدن مختل شده و اختلال ژنتیکی ایجاد می شود(tavanasarri.blogfa.com).
بیماریهای ژنتیکی به دو دسته ارثی وغیر ارثی تقسیم می شوند در حدود ۶۰درصد از بیماریهای ژنتیکی به صورت ارثی بروز می کند،یعنی می تواند از نسلی به نسل دیگر منتقل شوندو چندین نسل را مبتلا سازند. این بیماریها نتیجه جهش ها در ژنهای سلولهای جنسی هستند(سروری، ۱۳۷۴ :۱۶۰). بیماریهای ارثی در دو گروه تک ژنی و چند ژنی قرار می گیرد. قابل ذکر است که بین ۳۵تا۴۲ درصد بیماریهای ارثی به صورت تک ژنی بروز می کند.همچنین بیماریهای تک ژنی به سه صورت اتوزومال ووابسته به جنس و میتوکندریال تقسیم می شود. شکل زیر تقسیم بندی بیماریها را نشان می دهد.
شکل ۲- ۱ ) تقسیم بندی بیماریهای مادرزادی و ژنتیکی (منبع:سروری، ۱۳۸۰ :۱۵۷)
۲-۶-۱)بیماریهای ارثی چند ژنی(چند عاملی)^[۴۴]:
بیماریهای ارثی چند ژنی بیماریهایی هستند که در بروز آنها تعداد زیادی ژن شرکت دارند.علاوه بر عوامل ژنتیکی، فاکتورهای محیطی نیز در ایجاد وبروز این بیماریها نقش زیادی دارند.
این بیماریها دارای خصوصیات ویژه ای به شرح زیر می باشد:
۱-هر کدام از ژنهاممکن است در روی کروموزوم جداگانه قرار داشته باشد به عبارتی ژنها در روی کروموزومهای مختلف پخش شده اند.
۲-این بیماریها اکثرا در سنین بالاظاهر می شوند. زیرا با افزایش سن فرد احتمال تاثیر عوامل محیطی بر او نیز بیشتر می شود
۳- شیوع وفراوانی بیماریهای چند ژنی در جمعیت های نواحی مختلف متفاوت است.
۴-این بیماریها اکثرا در فرزندان ازدواجهای فامیلی بروز می کند.
۵-بعضی از بیماریهای مولتی فاکتوریل مانند آنسفالی^[۴۵] و اسپاینا بیفیدا^[۴۶] در دختران بیشتر از پسران دیده می شود، به طوری که ۳/۲ نوزادان مبتلا دختر هستند. در حالیکه بعضی ازبیماریهای مولتی فاکتوریل مانند تنگی پیلور^[۴۷] و اوتیسم^[۴۸] در پسران چهار برابر بیشتر از دختران است(سروری، ۱۳۸۰: ۲۵۶).
نکته قابل ذکر این است که با توجه به اینکه در ایجاد و شدت این بیماریها عوامل محیطی نقش مهمی دارند، با خنثی نمودن فاکتورهای محیطی تا حدود زیادی می توان از بروز وشدت این بیماریها کاست.
بعضی از این بیماریها عبارتند از:دیابت، میگرن، لب شکری، شکاف کام، آنسفالی، اسکیزوفرنی^[۴۹]،در رفتگی مادرزادی ران ولگن و…(غفاری، ۱۳۸۰).
۲-۶-۲)بیماریهای ارثی اتوزومال غالب:^[۵۰]
ژن این بیماریها بر روی یکی از کروموزومهای اتوزومال قرار دارندو در دختران وپسران تقریبا به یک نسبت بروز می کند وچون ژن مربوط به آنهاغالب است بیماری درهر دو حالت هموزیگوت وهتروزیگوت بروز می نماید.تعداد بیماریهای ارثی اتوزومال غالب بیشتر از اتوزومال مغلوب می باشد زیرا در این بیماریها افراد هتروزیگوت نیز بیمار می باشند.تعداد زیادی از بیماریهای ارثی اتوزومال غالب نتیجه جهش های جدید هستند وسابقه قبلی ندارند(سروری، ۱۳۷۴: ۱۰۶).
شایعترین این بیماریها عبارتند از :افزایش کلسترول خون، چند انگشتی، آب مروارید مادرزادی، پلی کیستیک کلیوی، آلزایمر و…….(غفاری،۱۳۸۰).
۲-۶-۳)بیماریهای ارثی اتوزومال مغلوب:^[۵۱]
برای بروز این بیماریها وجود دو ژن نهفته ضروری است. یعنی این بیماریها در حالت هموزیگوت بیماری را ایجاد می کند.در این بیماریها اکثرا والدین سالم ولی ناقل هستند .دختران وپسران به یک نسبت مبتلا می شوند.شجره نامه^[۵۲] این بیماریها بر خلاف شجره نامه اتوزومال غالب که عمودی است، حالت افقی دارد یعنی بیماری در همه نسلها دیده نمی شود وممکن است پس از چندین نسل در نتیجه ازدواج دو فرد ناقل بیماری در تعدادی از فرزندان بروز نماید. این بیماریها اکثرا در نتیجه ازدواج فامیلی (به علت تشابه ژنتیکی) در فرزندان آنها ظاهر می شود(سروری،۱۳۸۰: ۲۰۹).در ازدواجهای فامیلی اگر والدین سالم ولی هردو ناقل باشند احتمال ابتلای هر فرزند ۲۵ درصد می باشد.شایان ذکر است که ازدواجهای فامیلی احتمال هموزیگوت شدن فرزندان برای بیماریهای ارثی اتوزومال مغلوب را افزایش می دهند.به طوری که احتمال ابتلای فرزندان ازدواجهای فامیلی به این بیماری در حدود ۲٫۵الی ۳ برابر بیشتر از فرزندان ازدواجهای غیر فامیلی است. تعداد بیماریهای ارثی اتوزومال مغلوب را بیش از ۱۳۰۰ نوع تخمین می ز نند(سروری، ۱۳۷۴: ۱۰۸).
بعضی از این بیماریهاعبارتند از:میکروسفالی^[۵۳]،آلبینیسم^[۵۴]،فنیل کتونوری و…
۲-۶-۴)بیماریهای ارثی وابسته به جنس: ^[۵۵]
ژن مربوط به این بیماریها اکثرا برروی کروموزوم x قرار دارد.در نتیجه بیماری هایی که به علت ژن های معیوب موجود بر روی کروموزوم x ایجاد می شوند، وابسته به x خوانده می شوند .با توجه به اینکه زنان دو عدد کروموزم x دارند و مردها تنها یک کروموزوم x دارند اکثر بیماری های وابسته به x ، مغلوب می باشند . این بدان معناست که زنان به علت دارا بودن یک نسخه سالم ویک نسخه معیوب به بیماری مبتلا نخواهند شد. با این وجود ، اگر یک کودک مذکر یک نسخه از کروموزوم x معیوب را از مادر دریافت کند مبتلا خواهد شد، به عبارت دیگر می توان گفت بیماری در فرزندان پسر ظاهر می شوند واحتمال بروز آنها در دختران خانواده کم است.همچنین مردان مبتلا به این بیماری ها هرگز بیماری را به پسرانشان منتقل نخواهند کرد در حالی که تمام دختران آنها ناقل خواهند بود. در صورتی که ژن بیماری ارثی وابسته به x غالب باشد بیماری در دختران وپسران به یک نسبت ظاهر خواهد شد(غفاری، ۱۳۸۵: ۸۶).
در بیماریهای ارثی وابسته به x مانند بیماریهای اتوزومال غالب اکثر بیماریها نتیجه جهش های جدید هستند.تعداد بیماریهای ارثی وابسته به x مغلوب بیش از ۲۵۰ نوع می باشد. شایعترین این بیماریها عبارتنداز:هموفیلی، دیستروفی عضلانی دوشن^[۵۶]، هیدروسفالی^[۵۷]، سندرم x شکننده^[۵۸] و….ازدواجهای فامیلی احتمال بروز بیماریهای ارثی وابسته به x مغلوب^[۵۹] را در فرزندان افزایش می دهد(سروری،۱۳۷۴: ۱۰۶).
۲-۷)ازدواج خویشاوندی و بیماریهای ژنتیکی
در بحث بیماریهای ژنتیکی و ارتباط آن با ازدواجهای فامیلی تحقیقات گوناگون از لحاظ پزشکی صورت گرفته است و بیشتر مطالعات نشان دهنده افزایش احتمالی ناهنجاریهای مادرزادی در میان فرزندان ازدواجهای فامیلی نسبت به ازدواجهای غیر فامیلی است.
در ازدواجهای خویشاوندی به علت اینکه طرفین دارای اجداد مشترک هستند،احتمال اینکه زن وشوهر هردو برای چند ژن بیماری زای نهفته معین، ناقل باشند بسیار زیادتر از ازدواجهای غیر فامیلی است که تشابه ژنتیکی خیلی کمتری دارنداز این جهت انواع مختلف بیماریهای ناشی از ازدواج فامیلی به صورتهای مختلف نظیر کند ذهنی، پایین بودن ضریب هوشی، تالاسمی یا کم خونی ارثی، بیماری وردینگ هافمن^[۶۰] که یک نوع بیماری عصبی-عضلانی است و بیماری فنیل کتونوری و..بروز می کند. همچنین عوارضی دیگر از جمله سقط جنین پیاپی، مرگ جنین در شکم ،میکرو سفالی(کوچکی سر)، هیدروسفالی(بزرگی سر)، آناسفالی(فقدان سر) وکری ولالی،بعضی بیماریهای کبدی و کلیوی و..در ازدواجهای خویشاوندی شیوع بیشتری دارند(کرباسی، ۱۳۷۸).
قابل توجه است که بیماریهای ژنتیکی در هر کشور وهر منطقه ای متفاوت وتحت تاثیر پیشینه های تاریخی وسیرتکاملی آن جمعیت قرار دارد.به عنوان نمونه می توان به بیماری نقص لوله عصبی اشاره کرد. نقص لوله عصبی شامل اسپاینابیفیدا، آنسفالی و هرگونه اختلال ناشی از نقص در بسته شدن لوله عصبی می باشد.میزان بروز اسپاینابیفیدا در کشورها در زمان های مختلف فرق می کند. به دنبال اجرای یک طرح بهداشتی که شامل تجویز اسید فولیک^[۶۱] به مادران قبل از شروع بارداری بود در دهه ۱۹۹۰ موارد تولد های همراه با نقص لوله عصبی از حدود ۲ در۱۰۰۰ در سال ۱۹۹۶ به ۱/۱ در ۱۰۰۰ در سال ۱۹۹۹ گردید(غفاری،۱۳۸۵: ۱۷۰)هم اکنون در کشورمان به مادران قبل از شروع بارداری اسید فولیک تجویز می شود.
در منطقه مدیترانه شرقی که کشور ایران نیز جزءاین منطقه می باشد،بیماریهای ارثی مغلوب به دلیل مرسوم بودن ازدواجهای خویشاوندی از اهمیت وفراوانی بیشتری برخوردارند. سندرم داون علت مهم شناخته شده عقب ماندگی شدید ذهنی در منطقه است(سموات،۱۳۸۲: ۳۹).
سندرم داون یکی از بیماریهایی است که شیوع بالایی دارد. این سندرم زمانی روی می دهد که جنین یک نسخه اضافی از کروموزوم ۲۱ داشته باشد. در کشور های پیشرفته برنامه غربالگری نا هنجاریهای کروموزومی بر غربالگری سندرم داون متمرکز شده است .این سندرم با سن مادر به هنگام بارداری ارتباط دارد.در گذشته به مادران بالای ۳۵ سال بررسی کروموزومی سلولهای مایع آمنیوتیک توصیه می شد در حال حاضر غربالگری بر بررسی همه مادران باردار از لحاظ بررسی مارکرهای بیوشیمیایی و سونو گرافی توصیه می شود.(غفاری،۱۳۸۵: ۱۴۴)تخمین زده شده است که تا ۵۰ درصد کودکان مبتلا به سندرم داون در منطقه از مادران ۴۰ ساله یا مسن تر متولد می شوند(سموات،۱۳۸۲: ۳۹).
اختلال های کروموزومی،عامل دست کم ۵۰ درصد سقط های خود به خود است. در سقط های خود به خود مکرر،به طور متوسط ۵ تا ۱۵ درصد موارد،یکی از زوجین حامل اختلال کروموزومی متعادل است(همان).
تعداد زیادی از حالتهای نادر هستند که منجر به تاثیر ژنتیک مهم ناشی از ازدواج های خویشاوندی می شوند.بنابراین، جایی‌که ازدواج خویشاوندی مرسوم است،در تولد ناهنجاری های مادرزادی کری و ناتوانی ذهنی،افزایش شیوع پیش بینی می شود. با وجود این تاثیر مورد انتظار کاملا تعدیل شده است و اندازه گیری اثر آن مشکل است. تاثیر در میزان تولد نوزدان مبتلا به حالت های نادر متابولیک وسایر حالت های ارثی مغلوب چشمگیرتر است.این تاثیر،در نبود تسهیلات تشخیص ژنتیکی وبیوشیمیایی،از روی میزان افزایش مرگ ومیردر دوران قبل از تولد،نوزادی وکودکی مشخص می شود(سموات،۱۳۸۲: ۸۵).
اختلال های تک ژنی به طور برجسته در خانواده های منطقه ی مدیترانه ی شرقی تجمع یافته اند، زیرا الگوی ازدواج خویشاوندی تمایل دارد جهش را در خانواده های متاثر حفظ کند.این اثر، فراوانی کلی اختلال های غالب و وابسته به x را افزایش نمی دهد اما خانواده های متاثر ممکن است به طور
غیر معمول تعداد بیشتری افراد ناقل جهش داشته باشند. الگوی ازدواج خویشاوندی ، میزان متولدان مبتلا به اختلال های ارثی مغلوب را می افزاید و این اثر به ویژه برای نادرترین موارد وجود دارد. به رغم الگوی ارثی، وقتی ازدواج خویشاوندی رایج باشد و مطا لعه ی خانواده از افراد مبتلا شروع شود، ممکن است تعداد زیادی از ناقلان به طور غیرمعمول یافت شوند که شاید از اطلاعات مربوط به چگونگی کاهش خطر ژنتیک بهره مند گردند(سموات، ۱۳۸۲ :۹۳).
بحث دیگری که در اینجا می توان مطرح کرد، این است که در نتیجه جهش های ژنتیکی جدید در نطفه های والدین که می تواند به علت تاثیر عوامل جهش زا که روزانه از طریق هوا ، آب ، غذا و تشعشعات وارد بدن می شودبیماریهای ارثی جدید در فرزندان ظاهر خواهد شد.به بیان دیگر می توان گفت در ازدواج فامیلی، حتی اگر سابقه بیماری ارثی در اقوام وخویشان دور و نزدیک طرفین وجود نداشته باشدیعنی تمام ژنهای آنها طبیعی باشد به علت تشابه ژنتیکی زیاد و وجود ژنهایی با ساختمان فیزیکو شیمیایی مشابه ، امکان ایجاد ژنهای بیماری زای جدید در سلولهای جنسی هر دو طرف در نتیجه عوامل جهش زای فیزیکی یا شیمیایی موجود در محیط زندگی بیشتر از ازدواجهای غیر فامیلی است که در نهایت به صورت بیماریهای ارثی و ژنتیکی در فرزندان ظاهر خواهد شد(سروری، ۱۳۸۰: ۱۲۵).
در حال حاضردر کشورمان تشخیص ۱۰ بیماری مهم ژنتیکی پیش از تولد انجام می شود، این بیماریها عبارتند از: تالاسمی، آنمی داسی شکل، هموفیلی، انواع دیستروفی های عضلانی، سندرم داون و ترنر، بیماریهای کروموزومی، فیبروزکبدی و انواع نازایی ها وناباروری های ژنتیکی که قابل تشخیص هستند(فرهود،۱۳۸۰). همچنین قابل ذکر است که برنامه غربالگری بیماری فنیل کتونوری وهیپوتیروئیدی مادرزادی در برنامه کشوری کنترل بیماریهای ژنتیک قرار دارد.بیماری فنیل کتونوری یک اختلال متابولیک مادرزادی اتوزومال مغلوب است که افراد مبتلا به آن قادر به تبدیل اسید آمینه فنیل آلانین به تیروزین نمی باشد. این تست سه تا هفت روز پس از تولد انجام می شود در صورت تشخیص زودرس می توان از عوارض بیماری کاست(غفاری،۱۳۸۵: ۲۰۹). قابل توجه است که هر یک ماهی که برای تشخیص بیماری فنیل کتونوری از دست برود در حقیقت باعث از بین رفتن چهار واحد ضریب هوشی نوزاد می شود در واقع اگر یکسال بعد از تولد ، بیماری کودک تشخیص داده شودمی توان گفت۵۰ واحد یا ۵۰ درصد ازضریب هوشی کودک کاسته می شود(طلیعه زمان، ۱۳۸۸).
ذکر این نکته ضروری است در حالی که تنها دو تا سه درصد از جمعیت کل دنیا مبتلا به بیماری فنیل کتونوری هستند، اما بر اساس تحقیقات انجام شده در اصفهان این رقم به پنج درصد می رسد و این به دلیل شیوع بالای ازدواج خویشاوندی و عدم شناخت ناقلین این بیماری است(ولیان بروجنی،۱۳۸۷).
در مطالعه (مروری بیتلز،۲۰۰۱^[۶۲]) ارتباط بین ازدواج فامیلی و ژنتیک بالینی مورد توجه قرار گرفته است .همچنین اعتقادات مذهبی و قوانین موجود در کشورهای مختلف در این خصوص مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است . در بررسیهای(حسین و بیتلز،۲۰۰۴^[۶۳]) ارتباط بین باروری و ازدواج همخونی در جمعیتهای آسیایی(بیشتر هند و پاکستان) مورد توجه قرار گرفته است. در این مطالعه ازدواج همخونی با بعضی عوامل مستقیم و غیر مستقیم موثر بر باروری شامل سطح سواد کمتر مادر، سن کمتر مادر در هنگام ازدواج، استفاده کمتر از داروهای جلوگیری از بارداری و اقامت در روستا مرتبط شناخته شد.
۲-۸)چارچوب نظری تحقیق
در بخش قبل به ارائه تئوریهای مرتبط با ازدواج خویشاوندی و عوامل موثر بر افزایش یا کاهش ازدواج خویشاوندی در ایران پرداختیم .همچنین بیماریهای ژنتیکی و انواع آن را بررسی کردیم.قابل توجه است که مطالعات مربوط به ازدواج خویشاوندی حکایت از آن دارد که این الگوی ازدواج از نظر تاریخی با کارکردهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی همراه بوده است از سوی دیگر نظریه پردازان معاصری که تحول الگوهای خانواده و ازدواج را در رابطه با جریانهای صنعتی شدن و مدرنیزاسیون مورد مطالعه قرار داده اند، تحولات حاصل از این جریانها را عاملی در جهت کاهش اقتدار والدین و افزایش استقلال فرزندان در امر همسر گزینی در نظر گرفته اند، فرایندی که در نهایت به کاهش ازدواجهای ترتیب یافته و از جمله خویشاوندی منتهی خواهد گردید(گود،۱۹۶۳ به نقل از عباسی شوازی و ترابی، ۱۳۸۵: ۱۲۰).