زمانی که توان هوازی بر حسب کیلو گرم وزن بدن بیان می شود، معمولا نمره ها در بیشتر دوران کودکی کاهش می یابد. این میزان کاهش در دوره بلوغ شتاب می گیرد و می توان دلیل آن را ناکافی بودن برنامه تربیت بدنی در مدرسه ها و پشت میز نشینی کودک دانست. این امر سبب می شود آمادگی هوازی او کاهش یابد و بدتر شود(۲۴).
سازگاری عضلۀ اسکلتی با بار اضافی بستگی به ماهیت محرک دارد. ورزش با مقاومت زیاد و تکرار کم سبب هیپرتروفی عضله می شود. میتوز هسته های عضله بالغ بر اثر اعمال بار اضافی صورت نمی گیرد، با وجود این، به نظر می رسد که عضله حاوی نوعی مادۀ ذخیره هسته ای به شکل سلول های ساتلیت است. واکنش عضله نسبت به تمرین به طور غیر مستقیم با سن پس از بلوغ تناسب دارد و در زن ها کمتر از مرد ها است. رشد عضله تحت تاثیر تغذیه، ورزش، هورمون ها، کشش عضله و نرون های حرکتی قرار دارد و تمام این عوامل برای توسعۀ ظرفیت کار بافت های عضلانی فوق العاده مهم اند (۲).

هم چنان که کودکان رشد می کنند، تعادل، چابکی و هماهنگی بهتری را همراه با تکامل عصبی بدست می آورند میلین دار شدن تار های عصبی باید پیش از حرکات عکس العملی و مهارتی کامل شوند، زیرا اگر میلین دار شدن انجام نشده باشد و یا ناکامل باشد، هدایت تکانه ها در طول یک تار عصبی، به طور قابل توجهی آهسته تر است (۵۵). رشد نرونی، مانند رشد عضله، نسبت به شرایط محیطی مانند تغذیه، ورزش و هورمون ها واکنش نشان می دهد. گرچه بافت نرونی هنگام مراحل بلوغ از قابلیت سازگار شدن برخوردار است، اما پس از بلوغ در برابر تغییرات محیطی، سازگاری کمتری در آن به وجود می آید. سیناپسها، دندریت ها، آکسون ها و جسم سلول ها قادر به ساز گاری نسبت به تغییرات محیطی در مراحل رشد هستند و این سازگاری تا اندازه ای در دوران بزرگسالی ادامه پیدا می کند. به طور کلی، شواهد نشان می دهند که ورزش می تواند در مراحل رشد و توسعه بافت استخوانی، عضلانی و عصبی مفید باشد (۲).
زمانی که ظرفیت هوازی (حداکثر اکسیژن مصرفی) بر حسب لیتر در دقیقه بیان می شود، بین کودکان و بزرگسالان با سطوح تمرینی مشابه، اختلاف کمتری وجود دارد. این اختلاف در درجه اول مربوط به کوچکتر بودن ظرفیت حداکثر برون ده قلبی کودکان می باشد. وقتی حداکثر اکسیژن مصرفی با توجه به اختلاف اندازه بدن بیان می شود، هیچ اختلافی در ظرفیت هوازی کودکان و بزرگسالان وجود ندارد و یا اختلاف کوچک است (۵۵). زمانی که توان هوازی بر حسب کیلو گرم وزن بدن بیان می شود، معمولا نمره ها در بیشتر دوران کودکی کاهش می یابد. این میزان کاهش در دوره بلوغ شتاب می گیرد و می توان دلیل آن را ناکافی بودن برنامه تربیت بدنی در مدرسه ها و پشت میز نشینی کودک دانست. این امر سبب می شود آمادگی هوازی او کاهش یابد و بدتر شود(۲۴).
ظرفیت بی هوازی در کودکان نسبت به نوجوانان و بزرگسالان بسیار کمتر است، که ممکن است در نتیجه کمتر بودن میزان آنزیم کلیدی گلیکولیز یعنی فسفو فروکتوکیناز باشد (۵۵). هر چه کودک رسیده تر می شود، توانایی اش برای افزایش ظرفیت بی هوازی گسترش می یابد. قدرت کافی بخش مهمی از آمادگی وابسته به سلامتی و عملکرد مطلوب فیزیولوژیک کودکان و بزرگسالان به شمار می رود. همچنین قدرت در بهبود عملکرد حرکتی، خود پنداره و عملکرد ورزشی کودکان و بزرگسالان سهم بارزی دارد. ولتمن و همکارانش ایمنی و اثر بخشی تمرینهای مقاومتی را در ۲۶ کودک نابالغ مطالعه کردند و هیچ مدرکی دال بر آسیب اپی فیز- استخوان یا عضله پس از یک برنامه تمرینی قدرتی کنترل شده ۱۴ هفته ای به دست نیاوردند. دکتر ولتمن نیز نتیجه گرفت که اجرای تمرین قدرتی کنترل شده با بهره گرفتن از وسایل و تجهیزات هیدرولیکی تمرینهای قدرتی، بدون خطر و حتی برای پسران نابالغ موثر است(۲۴).
۲-۲-۳. فعالیت بدنی
فعالیت بدنی رفتاری است که با صرف انرژی همراه است. میزان هزینه انرژی به نوع، شدت و مدت فعالیت بستگی دارد که این انرژی با توجه به عملکرد انقباض عضله اسکلتی در فعالیت های مختلف از راه های سوخت سازی متفاوت تامین می گردد. لذا می توان هزینه انرژی را به عنوان شاخص فعالیت بدنی در نظر گرفت. عوامل مختلفی از قبیل سن، اندازۀ بدن و سطح آمادگی بر میزان هزینه انرژی موثر است (۱۲).
فعالیت بدنی به هر گونه حرکت بدنی گفته می شود که توسط عضله اسکلتی تولید و منجر به افزایش هزینه انرژی نسبت به زمان استراحت می شود (۳۶).
نمو و بالیدگی، با تعامل ژن ها، هورمون ها و مواد غذایی حفظ می شود. این تعادل نه تنها بین خود این عوامل، بلکه با محیطی که کودک در آن زندگی می کند نیز، وجود دارد؛ بنابر این، منابع محیطی گوناگون در نمو و بالیدگی تاثیر می گذارند. از فعالیت بدنی غالبا به عنوان عامل موثر و مطلوب یاد می شود. عوامل محیطی دیگر که ممکن است بر نمو و بالیدگی اثر بگذارد، عبارت است از: وضعیت اجتماعی- اقتصادی خانواده، سابقه بیماری، تعداد افراد خانواده و آب و هوا. برای ارزیابی نقش فعالیت بدنی منظم در نمو و بالیدگی ما باید به روند وابسته به سن و جنس در فعالیت بدنی در طول مراحل کودکی و نوجوانی توجه داشته باشیم. اطلاعات در خصوص سطح فعالیت کودکان و نوجوانان، اصولا بر پایه خاطرات، مصاحبه ها و پرسشنامه های استاندارد است. از بررسی های انجام شده در کودکان و نوجوانان آمریکای شمالی یا اروپا چندین روند استخراج شده است. سطح فعالیت، عموما از اواسط کودکی تا اوایل نوجوانی افزایش می یابد، اما بعد این روند کاهش پیدا می کند. این کاهش مخصوصا در پایان نوجوانی اتفاق می افتد و غالبا به دلیل نیاز های اجتماعی نوجوان، و انتخاب شغل (انتخاب از دبیرستان به یک حرفه و دانشگاه) است. سطح فعالیت پسران عموما از دختران بیشتر است و در فعالیت های بدنی در اواخر نوجوانی، پسران نسبت به دختران کاهش بیشتری را تجربه می کنند (۵۰).
اگر چه افزایش آمادگی و بهبود مهارت های حرکتی در فعالیت های بدنی اهمیت دارد، اما استفاده از فعالیت های بدنی به عنوان ابزاری برای افزایش رشد در دوران کودکی، مهمتر است (۶).
۲-۲-۳-۱. روش های ارزیابی سطح فعالیت بدنی
روش های متعددی برای برآورد سطوح فعالیت های بدنی از سوی محققان ارائه شده است. این روش ها به دو گروه تقسیم می شوند: ۱- روش های عینی(تجربی)^[۸] و ۲- روش های نظری ( خود گزارش)^[۹]. هر یک از این روش ها کاربرد های مختلفی دارند و با توجه به اندازه جامعه مورد مطالعه و اطلاعاتی که ارائه می کنند، مزایا و محدودیت هایی نیز دارند. از روش های نظری می توان به انواع پرسش نامه ها اشاره کرد. پرسش نامه ها از جمله روش های خود گزارشی هستند که در مطالعات فراگیر که نمونه آماری زیادی دارند نسبت به روش ها ی دیگراز ارجعیت برخوردارند. زیرا هم استفاده از آن ها آسان و کم هزینه است و هم سرعت اندازه گیری بیشتری نسبت به روش های دیگر دارند. این روش ارزیابی در فعالیت های کودکان که اغلب غیر قابل پیش بینی بوده و بازگویی، اندازه گیری و طبقه بندی آن ها با روش های اندازه گیری مستقیم سطوح فعالیت بدنی بسیار مشکل و وقت گیر می باشد، از ارجعیت برخوردار است. از این رو ، روش پرسش نامه در سال های اخیر مورد توجه بسیاری از محققان قرار گرفته است. از روش های عینی می توان به دستگاه های شتاب سنج و گام شمار(پدومتر) اشاره کرد (۱۶).
دستگاه شتاب سنج (اَکتی گراف) دستگاه سبک و کوچک است که به کوچک ترین حرکات فرد حساس بوده و داده های خروجی آن نشان دهنده ی میزان و شدت حرکات فرد است. علاوه بر آن، تعداد گام های فرد نیز توسط دستگاه ثبت می شود (۴۴).
دستگاه گام شمار (پدو متر) دستگاه کوچکی است که تعداد قدم های فرد را به صورت کمی نمایش می دهد. این دستگاه به کمر متصل می شود یا داخل جیب قرار می گیرد و در حین پیاده روی و دویدن تعداد گام های پیموده شده، میزان کالری مصرف شدن و مسافت را محاسبه می کند (۴۴).
۲-۲-۴. آمادگی جسمانی
آمادگی جسمانی اصطلاحی با مفاهیم وسیع است که برای افراد مختلف، معنای متفاوت دارد؛ در نتیجه بیان یک تعریف دقیق از آن، کار ساده ای نیست. تعاریف مختلفی توسط مراکز و سازمانهای ورزشی و غیر ورزشی ارائه شده است که به مهمترین آنها اشاره می شود: در کارگاهی که در آمریکا برای مراکز کنترل بیماری بر پا شده بود، آمادگی جسمانی چنین تعریف شد:«مجموعه ای از ویژگیهای ذاتی و اکتسابی که توانایی اجرای فعالیت بدنی را تعیین می کند». سازمان بهداشت جهانی(WHO)^[10]، آمادگی جسمانی را «توانایی اجرای کار عضلانی به صورت رضایت بخش» تعریف می کند. دانشکده طب ورزش امریکا تعریف آمادگی جسمانی را چنین بیان می کند: «قابلیت اجرای سطوح متوسط تا شدید فعالیت بدنی بدون خستگی بی مورد و حفظ این قابلیت در سراسر دوره زندگی». انجمن آمادگی جسمانی و ورزش ریاست جمهوری امریکا، تعریف ذیل را، که به طور گسترده ای رواج یافته، بیان کرده است: «توانایی انجام فعالیت های روزانه با قدرت، هوشیاری، بدون خستگی بی مورد و با انرژی فراوان و لذت بردن از سرگرمی های اوقات فراغت وتوانایی رو به رو شدن با موارد اضطراری و پیش بینی نشده» (۴۸).
آمادگی جسمانی در معنای عام شامل ویژگی ها، نشانه ها و رفتار هایی است که بیانگر سلامتی بوده و شخص را قادر می سازد تا زندگی بهتر داشته و از بیماری ها به دور باشد (۵۶).
از آنجا که زندگی امروزی، به هزینه انرژی بسیار کمی نیاز دارد و انسان نیز فراغت خود را به صورت غیر فعال می گذراند، بعضی محققان غیر از موارد اشاره شده در تعریف بالا، سه دلیل دیگر را نیز برای برخورداری از آمادگی جسمانی بیان داشته اند:
۱) کمک برای پیشگیری از بیماری های ناشی از کم تحرکی ( مانند بیماری قلبی، فشار خون، دیابت، پوکی استخوان و مانند آنها)؛
۲) رسیدن به حداکثر ظرفیت های ذهنی؛
۳)داشتن احساس خوشایند؛ پر انرژی و سبک بال بودن. بنابر این به طور خلاصه، آمادگی جسمانی برخورداری از یک حالت انرژی پویا و سر زنده بودن و به معنی این است که سیستم های مختلف بدن سالم هستند و کارایی خوبی دارند، به طوری که شخص قادر است فعالیت های روزانه و سرگرمی های فعال اوقات فراغت را بدون خستگی بی مورد حتی در موارد اضطراری پیش بینی نشده انجام دهد. غیر از پرورش جسمانی، قدرت عضلانی و استقامت، آمادگی جسمانی به عملکرد توام با کارایی در ورزش و فعالیت های جسمانی ویژه، اشاره دارد (۴۸).
اگر چه نیاز افراد به آمادگی جسمانی به کار مورد نظر و همچنین ظرفیت شخص برای انجام آن کار بستگی دارد، هر شخص برای تندرستی، به حداقل میزان آمادگی جسمانی نیاز دارد که این حداقل برای همه قابل حصول است؛ بنابر این آمادگی جسمانی در افراد مختلف و با توجه به نیاز هرفعالیت ویژه متفاوت است. برای مثال ورزشکاران رقابتی، باید به طور مداوم روی پرورش قدرت، استقامت، انعطاف پذیری، سرعت و کارایی قلبی- تنفسی خود کار کنند؛ در حالی که ورزشکاری که تا مدرسه یا محل کار خود با دوچرخه می رود، برای حفظ میزان آمادگی جسمانی خود تلاش کمتری می کند. به همین ترتیب، کسی که در آخر هفته به پیاده روی می رود، به سطح مختلفی از آمادگی جسمانی نسبت به یک کوهنورد یا ورزشکار معلولی که با صندلی چرخدار مسابقه می دهد، نیاز دارد. به هر حال آنچه اهمیت دارد این است که آمادگی جسمانی قابل ذخیره شدن نیست و به تمرین مداوم نیاز دارد (۴۸).
۲-۲-۴-۱. اجزاء آمادگی جسمانی
ایفرد با توجه به دو هدف کلی آمادگی جسمانی، یعنی هدف تندرستی و هدف مهارتی، عوامل آمادگی جسمانی را نیز به دو طبقه تقسیم کرده است که عبارتند از: عوامل وابسته به تندرستی؛ و عوامل وابسته به مهارت حرکتی (۴۸).
در آمادگی وابسته به تندرستی، به توسعه کیفیت های مورد نیاز برای اجرای خوب عملکرد و همچنین حفظ شیوه زندگی سالم، توجه می شود؛ بنابر این در مباحث تندرستی، منظور از آمادگی جسمانی، این نوع آمادگی است. عوامل این نوع آمادگی عبارتند از: قدرت عضلانی، استقامت عضلانی، استقامت قلبی – تنفسی، انعطاف پذیری و ترکیب بدن.
در آمادگی وابسته به مهارت حرکتی، به توسعه کیفیت های مورد نیاز برای اجرای بهتر ورزش ها و دیگر فعالیت های جسمانی توجه می شود؛ به همین دلیل بعضی مواقع به این نوع آمادگی، آمادگی حرکتی نیز می گویند. عوامل این نوع آمادگی عبارتنداز سرعت، توان، تعادل، چابکی، سرعت عمل و هماهنگی بین حرکات. عوامل هر دو نوع آمادگی، با هم هم پوشانی دارند؛ برای مثال استقامت قلبی – تنفسی، قدرت عضلانی، استقامت عضلانی،انعطاف پذیری و ترکیب بدن، برای زندگی سالم ضروری هستند؛ اما در عین حال در عملکرد مهارت های حرکتی نیز مهم هستند؛ به هر حال میزان افزایش هر یک از این عوامل، با توجه به نوع فعالیت جسمانی متفاوت است (۴۸).
- عوامل آمادگی جسمانی مرتبط با سلامتی
به توسعه کیفیت های مورد نیاز برای اجرای خوب عملکرد و همچنین حفظ شیوه زندگی سالم، توجه می شود؛ بنابر در این مباحث تندرستی، منظور از آمادگی جسمانی، این نوع از آمادگی است. عوامل این نوع آمادگی عبارتند از: استقامت قلبی- تنفسی: معنای کلمه استقامت یعنی پایداری و در اصطلاح ورزشی، به مدت زمانی که فرد بتواند فعالیتی را با شدت معین اجرا کند، گفته می شود (۴). و به طور کلی به دو بخش استقامت عضلانی و استقامت قلبی- تنفسی تقسیم می شود (۴۸). به توانایی بدن برای انجام تمرین و فعالیت بدنی طولانی و بدون توقف استقامت قلبی- تنفسی گفته می شود. در بین بخش های مختلف آمادگی جسمانی، آمادگی قلبی- تنفسی به خاطر آنکه فواید فراوانی برای تندرستی و افزایش طول عمر دارد، از اهمیت فراوان تری برخوردار است به خاطر داشته باشید که آمادگی قلبی_تنفسی نیاز به قلب قوی، ریه های سالم دارد. بهتر است این نکته را هم بدانید که این عامل علاوه بر انجام تمرین منظم و طولانی، توسط برخی عوامل دیگر نیز تحت تاثیر قرار می گیرد. پژوهشگران نشان داده اند که وراثت، تیپ بدنی، میزان فعالیت روزانه، سن و جنسیت نیز می تواند بر آن تاثیر بگذارد. همچنین گزارش شده پس از سن ۲۵ سالگی از آمادگی قلبی_تنفسی کاسته می شود که به علت تغییرات قلبی است. اگر تمرینات منظمی را انجام دهید، می توانید این حالت را به تاخیر انداخته و از قلب و ریه سالمی برخوردار شوید. این حالت می تواند در شرایط اضطراری که نیاز دارید کاری را برای مدتی طولانی انجام دهید، به شما کمک کند (۳۱).
استقامت عضلانی: توانایی عضلات برای انجام یک حرکت بدون اینکه خسته شوید، استقامت عضلانی نامیده می شود. بین قدرت و استقامت عضلانی ارتباط نزدیکی وجود دارد. افرادی که از استقامت و قدرت عضلانی مطلوبی برخوردارند، قامتی صاف و اندامی مقاوم دارند و احتمال ابتلا به عوارضی مانند کمر درد در آنها پایین است (۳۱).
انعطاف پذیری: توانایی حرکت آزادانه، بدون محدودیت و بدون درد در سر تاسر دامنه حرکتی یک مفصل یا گروهی از مفاصل (۴۸).
انعطاف پذیری به عنوان یکی از قابلیت های مهم آمادگی جسمانی مرتبط با تندرستی است (۳۴، ۴، ۵). ولی این بدان معنا نیست که این قابلیت در آمادگی وابسته به مهارت اهمیتی ندارد (۴۸). یک فرد برای اینکه در طول زندگی خود بخواهد زندگی روان و سالمی را پشت سر بگذارد، لازم است تا از یک سطح انعطاف پذیری مطلوبی برخوردار باشد. بسیاری از ناراحتی های حال حاضر افراد جامعه به دلیل کم تحرکی بوده، که انعطاف پذیری از جمله عوامل تاثیرپذیر آن است (۴).
انعطاف پذیری را به دو گونه ایستا و پویا می توان تقسیم کرد و اظهار نمود که انعطاف پذیری پویا به توانایی اجرای حرکت های تند وتیز بدن که تکرار آن موجب نرمی عضلات می شود مربوط است. در روش ایستا باید عضلات مخالف چند لحظه به حالت انقباض بماند تا عضلات موافق به کشش وادار شوند، هر چه مدت انقباض عضله مخالف بیشتر باشد طول کشش عضله موافق بیشتر خواهد بود (۲۱).
برای توسعه و گسترش انعطاف پذیری مفاصل بدن، تکنیک های کششی زیادی وجود دارد. تمرینات کششی تمریناتی هستند که با حفظ استحکام مفصل، سعی در بالا بردن ظرفیت دامنه حرکتی آن دارد. سه روش کلی برای اجرای تمرینات کششی وجود دارد. انجام هر یک از این روش ها، مستلزم دانستن اطلاعات مربوط به آن است تا از بروز آسیب ها جلوگیری شود و ضمنا به اهداف مورد نظر نیز نائل آئیم. روش های اجرای تمرینات کششی عبارتند از:
۱)کشش ایستا (ساکن)^[۱۱]
۲) کشش پویا^[۱۲]
۳) کشش ^[۱۳]PNF (4)
قدرت عضلانی: توانایی یا ظرفیت یک عضله یا گروه عضلانی برای تولید حداکثر نیرو در یک نوبت علیه یک مقاومت در سراسر دامنه کامل حرکتی (آمادگی جسمانی گائینی). قدرت غالبا به وسیله وزنه ای که می توانید بلند کنید، اندازه گیری می شود. اگر قدرت مناسبی داشته باشید، می توانید کار های روزمره تان را به خوبی انجام دهیدو همه نیروی خود را بکار برید (۳۱).
هر چه اندازه عضله بزرگتر و تعداد واحد های حرکتی فعال بیشتر و همچنین واحد های حرکتی فعال از نوع تند انقباض باشد، کارایی عصبی- عضلانی بالاتر باشد و عوامل بیو مکانیکی (زاویه مفصل، راستای تولید نیرو) در وضعیت مطلوب تری باشد، نیروی تولید شده در عضله بیشتر است (۴۸).
ترکیب بدن: یعنی نسبت چربی و بافت خالص بدن به کل وزن بدن. تعادل نسبی این اجزا، بهترین شاخص برای سنجش سطح آمادگی شما نسبت به عمل متداول وزن کشی است. مقدار چربی مناسب بدن در بیست سالگی برای مردان حدود ۱۲ تا ۱۷ درصد و برای زنان تقریبا ۱۹تا ۲۴ در صد است (۵۱). ترکیب بدنی به نوعی کنترل وزن به حساب می آید. اگر وزن بدن از حد مطلوب خود خارج شود، مطمئناً شرایط ویژه ای برای فرد به وجود خواهد آمد. افزایش چربی زیر پوستی ابتدا اضافه وزن و در نهایت چاقی را به دنبال دارد. همین طور ممکن است که فرد به دلیل مشکلاتی، به کاهش وزن و لاغری دچار باشد (۴۸). بافت های عضلانی _ عصبی، استخوان ها، رباط ها، وترها، پوست، مواد معدنی و چربی ترکیب بدن را تشکیل می دهند(۳۰).
- آمادگی وابسته به مهارت حرکتی
باتوجه به پیشرفت فقر حرکتی در انسان های کنونی که در کودکان و نوجوانان نیز برجسته شده، تعریف سلامتی ظریف تر شده است. به گونه ای که در نگرش های قدیم، بهره مندی از آمادگی قلبی– تنفسی و ترکیب بدن محور های اصلی تعریف سلامتی به شمار می آمدند، ولی اکنون قابلیت هایی هم چون آمادگی عضلانی و هماهنگی عصبی – عضلانی نیز در این تعریف گنجانده شده اند. یعنی غیر از کمیت فعالیت بدنی، به کیفیت آن نیز توجه شده است. عوامل آمادگی حرکتی(توان، چابکی، تعادل، هماهنگی عصب و عضله و سرعت حرکت) نیز به عوامل وابسته به سلامتی افزوده شدند و اهمیت تمرینات ترکیبی و موزون به ویژه در دوران کودکی و نوجوانی، برجسته شد (۲۵).
به توسعه کیفیت های مورد نیاز برای اجرای بهتر ورزش ها و دیگر فعالیت های جسمانی توجه می شود؛ به همین دلیل بعضی مواقع به این نوع آمادگی، آمادگی حرکتی نیز می گویند. عوامل این نوع آمادگی عبارتند: سرعت: توانایی اجرای یک حرکت ویژه با سرعت بسیار زیاد. توان: توانایی تولید مقدار زیادی نیرو علیه یک مقاومت معین در زمانی کوتاه. چابکی: توانایی تغییر مسیر سریع و دقیق بدن، حین فعالیت. هماهنگی عصبی- عضلانی: توانایی تلفیق احساس دیداری، شنیداری و گیرنده های عمقی با عملکرد حرکتی برای ایجاد حرکت دقیق، روان و ماهرانه. تعادل: توانایی حفظ توازن بدن در حال حرکت یا در حالت ایستاده. زمان عکس العمل: زمان مورد نیاز برای ایجاد یک پاسخ دقیق و مناسب فیزیولوژیک یا مکانیکی به بعضی تحریکات خارجی (۴۸).
جدول ۱-۲- تعریف اجزای آمادگی جسمانی (۴۸)

در مقایسه اشعار اجتماعی مهدی اخوان و مهدی جواهری می توان گفت که مهم ترین وجه مشترک این دو شعر این است که هر دو دارای بار اجتماعی یا همان جهت گیری اجتماعی هستند. در بنیاد، اعتبار جواهری و اخوان بیشتر به دیدگاه اجتماعی آن هاست. البته جواهری گرایش هایی اجتماعی ـ سیاسی نیز در شعر خود ابراز نموده است. اما زود آشکار می شود که مسئله آن ها یک مسئله جمعی و احساس آن ها یک احساس مشترک است.

البته ممکن است این گرایش و ویژگی برای بسیاری جذابیتی نداشته باشد یا این که به دلیل تحولات سیاسی و اجتماعی، این رویکرد محبوبیت خود را از دست بدهد، چنان که در برهه ای از دوران ما، با افزایش گرایش های عرفانی توجه به اشعار سپهری بیشتر شد که شاید بتوان آن را نشانه سرخوردگی مردم از «گفتمان های اجتماعی» یا نشانه فقدان چنین گفتمانی دانست. وقتی که ما برای نمونه مهدی اخوان را با جواهری مقایسه می کنیم می بینیم آن چه که آن ها را بیش از هر چیز از یکدیگر متمایز می کند و به شخصیت هنری آن ها شکل می دهد رویکردی است که آن ها به جهان و به زندگی دارند.

حال ممکن است چنان یکی را بر دیگری ترجیح دهیم که آن دو را قابل مقایسه ندانیم یا این که کار هر دو را بخشی از ادبیات بدانیم که مکمل یکدیگرند.
۴ ـ ۲ ـ ۱ ـ تفاوت در مضمون پردازی
اما تفاوت ها: در شعر جواهری گاه تعقیدها (پیچیدگی ها)ی معنایی وجود دارد که از پیچیدگی زبانی شعر وی ناشی می شود و این مسئله دریافت ها را از شعر او متفاوت می کند.
جواهری با حذف هایی از این دست، دست به زیبایی آفرینی و ساختار شکنی زده است اما در این جا ممکن است به نظر برسد که گویا چیزی کم است و حذف چندان به جایی نبوده است. همچنین ممکن است به نظر برسد که بخش دوم شعر که شاعر وضعیت زندگی و محیط خود را به گونه ای نمادین توصیف می کند یک جمله خیلی طولانی است، اما از منظری دیگر این پیچیدگی های بیرونی می تواند به متانت و استحکام درونی شعر کمک کرده باشد. یعنی آن چه در ظاهر نقص به شمار می رود در واقع یک حسن بزرگ باشد.
آن هم به این دلیل که اخوان قصد مضمون پروری یا زبان بازی نداشته است. شعرهای خوب اخوان به قول خودش «قصه درد است/ شعر نیست» یا دست کم این که مضمون گرایی و فرمالیسم محض نیست. اگر همین شعر «آنک ببین» را بررسی کنیم می بینیم که هر مصراع آن پر است از آرایه های لفظی و معنوی و او در آوردن قافیه و ردیف بی اندازه راحت است. انگار راحت ترین کار برای او همین است:

بهبود قابلیت استفاده مجدد
اتصال به داده ها و سرویس های خارجی
ارائه و استفاده از بهترین گزینه ها از میان مجموعه ای از سرویس های قابل استفاده
مزایای معماری سرویس گرا از نگاه فناوری اطلاعات:
۲۰
حضور فعال تر و مسئولانه تر فناوری اطلاعات در سازمان ها
کاهش زمان چرخه تولید و توسعه سیستم های اطلاعاتی به خاطر استفاده از واحدهای قابل استفاده مجدد
کاهش پیچیدگی و هزینه نگهداشت
ارتقاء سیستم های اطلاعاتی موجود به جای جایگزینی آنها
کاهش هزینه و زمان جهت پیکربندی مجدد
۲-۱۰-چرخه حیات SOA
براساس طرح IBM،برای SOA می‌توان یک چرخه حیات درنظر گرفت .در فازمدل نیازمندی‌های کسب‌ و کار جمع‌ آوری شده و فرایندهای کسب و کار آنها طراحی می‌شود. بعد از بهینه شدن فرایندها، از طریق کنار هم قرار دادن سرویس‌های موجود وسرویس‌ های جدید این فرایندهای کسب‌و کارشکل می گیرد. سپس این سرمایه‌ها دریک محیط امن وبا قابلیت تجمیع بالا نصب می‌شود. بعد از نصب فرایندهای کسب و کار ، کاربران IBM این فرایند های کسب وکار را هم ازمنظرفنی وهم از فرایندهای کسب وکار مورد نظارت ومدیریت قرارمی دهند .اطلاعات جمع‌ آوری شده درفاز مدیریت به چرخه حیات بازخورد خواهد داشت تا بهبود پیوسته فرایندهارا امکان‌پذیرسازد .درزیرهمه این مراحل درچرخه حیات،حاکمیت وفرایند هایی هستندکه رهنمود‌ها وافق‌های آینده را برای پروژه SOA فراهم می‌کنند. حاکمیت وفرایندها جهت موفقیت هرنوع پروژه SOA ضروری هستند . جهت تخمین موفقیت، ممکن است یک مرکز تعالی درکسب ‌وکار ، برای پیاده‌سازی سیاست‌های حاکمیتی و دنبال کردن استانداردهای حاکمیت بین‌المللی در جهت اهداف کنترلی برای اطلاعات و تکنولوژی مرتبط ایجاد گردد . پیاده سازی سیا ست‌های حاکمیتی قوی می‌تواند منجر به پروژه‌های SOA موفق گردد [۳].

برای درک بهتر مفهوم حاکمیت SOA ابتدا به تعریف حاکمیت و سپس حاکمیت فناوری اطلاعات می پردازیم و در ادامه تعریف حاکمیت SOA را ارائه می کنیم.
۲-۱۱- حاکمیت چیست؟
حاکمیت به معنای مدیریت چیزی اطلاق میشود. حاکمیت در یک سازمان یکی از رایج ترین انواع ان است.یک سیستم برای حاکمیت سازمانی به عنوان یک سیستم فرا-تصمیم گیرنده مطرح می شود. یعنی علاوه بر تصمیم گیری تصمیمات مربوط به تصمیم گیری هایش رانیز اتخاد می کند.
۲۱
اعمال محدودیت بر روی تصمیمات , شناسایی افرادی که مسئولیت و اختیار برای تصمیم گیری را دارندوفراهم کردن محدودیتها و پارامترهای لازم به منظور کنترل، راهنمایی یا تأثیرگذاری بر روی تصمیمات در یک سیستم حاکمیت انجام میپذیرد.یک سیستم حاکمیتی خوب به اعضای سازمان خود کمک می کند که مسئولیت های خود را در جهت حمایت از چشم انداز سازمان و اهداف کسب و کار انجام دهند.
حاکمیت بخش مورد نیاز و حیاتی یک سازمان است . عناصر اساسی یک حاکمیت از: رفتار مطلوب، افراد، سیاست ها و فرآیندها تشکیل شده است. یک رفتار مطلوب از طریق ترکیب موفقی از افراد، سیاست ها و فرآیندها به دست می آید. افراد مسئول سازماندهی یک رفتار مطلوب در سازمان میباشند. سیاست ها قوانینی هستند که رفتار مطلوب را بیان می کنند و فرایند ها تضمین می کنند که سیاست ها به خوبی دنبال شوند.هرحاکمیتی ساختار هدایت، رفتارهای مطلوب, سیاست ها و فرایند های مخصوص به خود را دارد. تحقق رفتار مطلوب نشان از موفق بودن حاکمیت دارد.
۲-۱۱-۱- محدوده حاکمیت
در حوزه فناوری اطلاعات، یک سیستم حاکمیت , مسئول تأمین، سازماندهی، جهت دهی و ارائه رهنمود برای ایجاد و ارزیابی منابع و سرمایه های فناوری اطلاعات است. به منظور درک کامل حوزه یک سیستم حاکمیت در محدوده فناوری اطلاعات، ابتدا به بررسی نحوه ارتباط سیستم حاکمیت و مدیریت میپردازیم.
۲-۱۱-۲- مدیریت و حاکمیت
اگرچه یک سیستم حاکمیت، قوانین و محدودیت ها را برقرار می کند اما این سیستم مسئولیت اجرای آن ها و یا نظارت بر فعالیت تهایی که به منظور تحقق آن ها تعیین شده اند را بر عهده ندارد. مدیریت به مجموعه سیستم و منابعی اطلاق میشود که مسئولیت اجرای عملیات هر روزه در سازمان را برعهده دارد. در محدوده فناوری اطلاعات، این مفهوم اساساً به اجرای فعالیت ها دلالت میکند. در رابطه با حاکمیت ، یک سیستم مدیریت مسئولیت تأمین شرایط مورد نیاز جهت تحقق اهداف و محدودیتهای سیستم حاکمیت در دنیای واقعی را برعهده دارد. بنابراین مدیریت یک سیستم حاکمیتی زیر مجموعه ای از تمامی مسئولیت های مدیریتی است [۷].
۲-۱۱-۳- حاکمیت فناوری اطلاعات
حاکمیت فناوری اطلاعات مرتبط با جنبه ها و ابعادی از حاکمیت است که دربرگیرنده ی فرایندهای فناوری اطلاعات سازمان و روش های تحقق اهداف کسب و کاری است[۳۶] .حاکمیت فناوری اطلاعات بخشی است که افراد در سازمان برای انجام مسئولیت هایشان از دارایی های فناوری اطلاعات استفاده میکنند.حاکمیت فناوری اطلاعات از فناوری و ارتباطات برای به ثمررساندن اهداف سازمان استفاده میکند.حاکمیت فناوری اطلاعات یک زیر مجموعه از حاکمیت سازمان , دارایی های فناوری اطلاعات ,افراد,فرایندها و زیرساخت های فناوری اطلاعات است و همچنین روش مدیریت و تامین دارایی ها را کنترل ومدیریت می نماید تا این دارایی ها نیازمندی های کسب و کاری را پشتیبانی نمایند.[۳۶]
۲۲
پیتر ویل از MIT تعریف دیگری ارائه داده است :
حاکمیت فناوری اطلاعات عبارت است از تعیین حقوق تصمیم گیری و چارچوب پاسخگویی برای تشویق رفتار مطلوب در استفاده از فناوری اطلاعات
به معنای دیگر مدیران فناوری اطلاعات بایستی از تصمیمات ,فرایندها و خط مشی ها برای تشویق و ترغیب رفتاری که منجر به موفقیت میشود استفاده نمایند.[۳۷]حاکمیت فناوری اطلاعات بر عهده ی مدیران اجرایی بوده و شامل :مدیریت ,ساختاردهی به سازمان و فرایند هایی برای اطمینان از حرکت فناوری اطلاعات در راستای استراتژی ها و اهداف سازمان است]۳۸[
بطورخلاصه میتوان گفت همکاری در تصمیم سازی فناوری اطلاعات وکسب وکار منجربه همسویی فناوری اطلاعات و اهداف کسب و کار میگرددتا نسبت به موارد زیر اطمینان حاصل شود:
سرمایه گذاری های فناوری اطلاعات بر پایه اهداف کسب و کار صورت گرفته است.
نتیجه پیاده سازی کسب و کار یک سرویس فناوری اطلاعات است.
الویت های کسب و کاری با قابلیت ها و محدودیت های فناوری اطلاعات سنجیده میشود.
۲-۱۲- حاکمیت معماری سرویس گرا
حکومت فرایندی برای دست یافتن به تصمیم گیری درست برای رسیدن به بالاترین و بهترین منافع سازمان و سهامداران است.
حاکمیت معماری سرویس گرا ترکیبی از افراد، سیاستها و فرایند ها در حوزه سازمان است که با به کارگیری انها و استفاده از راهبردهای موجود به وضعیت و تصمیم های مطلوب برسد.. حاکمیت باعث کاهش ریسک و کمک به پیشبرد راهبردها، اهداف و اولویت ها در سازمان می شود.. اعمال حاکمیت سرویس گرایی در یک سازمان از طریق سیستم حاکمیت سرویس گرایی قابل انجام است.
یک سیستم حاکمیت سرویس گرا، یک سیستم فرا- تصمیم است که یک سازمان از آن به منظور کنترل و محدود کردن مسئولیت های تصمیم گیری مربوط به تطبیق و کاربردی کردن سرویس گرایی استفاده میکند [۷].حاکمیت بر معماری سرویس گرا به طور ویژه بر روی اداره و حاکمیت بر سرویس ها متمرکز می شود [۲۳] ویک چارچوب اساسی برای دست یابی به تعامل پذیری کارکردی و غیر کارکردی سرویس ها در بین مرز های کسب و کار را فراهم می کند[۳۲] .حاکمیت معماری سرویس گرا توانایی سازماندهی , اجرا و پیکربندی در یک معماری سرویس گرا است]۴۳[.با حاکمیت SOA مجموعه ای از ابزار در اختیار قرار می دهد که میتواند به بهترین نحو در گرفتن بهترین خدمات کمک کند.[۱۳]حاکمیت SOA به فعالیت هایی اشاره میکند که برای اداره ی معماری سرویس گرا مورد نیاز است.[۱۴]
۲۳
سازمان ها و افراد مختلف تعاریف متفاوتی را از سرویس گرایی اورده اند که به بررسی بعضی از انها در زیر می پردازیم:
۱- دیدگاه Software AG
حاکمیت برمعماری سرویس گرا ،فرآیندی است که تحقق منافع همه ذینفعان فناوری اطلاعات وکسب وکاررا وسیله برنامه ریزی،تامین بودجه واجرای ابتکارعمل معماری سرویس گرا تضمین میکندونوعی سرمایه گذاری استراتژیک است که موسسه وکارکردهای آن رادرپروژه ها به بهترین شکل ممکن پشتیبانی میکند.[۲۵]
۲- دیدگاهERIC PILIER
حاکمیت معماری سرویس گرا ترکیبی ار سیاستهای امنیتی , توسعه,تبادل پیغام ,فناوری اطلاعات سازمان , منابع انسانی ,اجرا و سایر جنبه های رهبری در مدیریت سازمان فناوری اطلاعات مبتنی بر معماری سرویس گراست [۳۹].
۳- دیدگاه IBM
حاکمیت معماری سرویس گرا زیر مجموعه ای از حاکمیت فناوری اطلاعات است مرتبط با تعیین خط مشی ها ,مکانیزم های کنترلی و اجرایی در زمینه ی فعالیت ها و ساختارهای معماری سرویس گرا مشابه انچه برای مدیریت و کنترل سایر جنبه های فناوری اطلاعات وجود دارد]۴۰[
۴- دیدگاه OpenGroup
حاکمیت معماری سرویس گرا ,کاربرد حاکمیت سازمان , فناوری اطلاعات و حاکمیت معماری سازمانی برای تحقق معماری سرویس گراست .حاکمیت معماری سرویس گرا توسعه ی حاکمیت فناوری اطلاعات و حاکمیت معماری سازمانی برای کسب مزایای کامل از پیاده سازی SOA به منظور اطمینان از موفقیت معماری سرویس گراست[۴۱].
۲۴
از دیدگاه Oracle
حاکمیت معماری سرویس گراتعامل بین سیاست ها (چه چیز),تصمیم گیران (چه کسانی) و فرایندها (چطور)است[۳۷](شکل۲-۲).

هرم‌گونگی نیاز سبز
رویکرد عینیّت‌گرا در تدوین- قضیه ۲
دوگانه حفاظت- بهره‌برداری
دوگانه گرایش- کنش
دوگانه دانش- کنش
دوگانه ساختار- کارکرد
قوه مقنّنه
قوه مجریه
قوه قضاییه/ بازیگران مستقل
سیاستگذار بوروکرات شهروند
سازمان حفاظت محیط زیست
شکل شماره ۵-۴: جمع‌بندی «کدگذاری انتخابی» پژوهش (قضایای تئوریک)
تبیین ارتباط نتایج «کدگذاری محوری» و «کدگذاری انتخابی»
حال با ملاحظه نتایج مرحله «کدگذاری انتخابی» می‌توان ارتباط آن با نتایج مرحله کدگذاری محوری (انتهای فصل چهارم) که شامل شکل‌گیری ۱۵ مقوله اصلی از بطن ۴۰ مقوله فرعی تحقیق و نهایتاً «پارادایم کدگذاری محوری» بود، را تبیین نمود. شکل زیر به صورت خلاصه این ارتباط را به تصویر کشیده است.
وضعیت موجود
راهبرد
وضعیت مطلوب
علل وضعیت زرد
دوگانگی‌های متناقض‌نما
الگوی تدریجی‌گرایی متعالی
هنجارهای بنیادین
شکل شماره ۵-۵: ارتباط نتایج کدگذاری محوری و انتخابی
بخش میانی شکل فوق، بیانگر خلاصه نتایج کدگذاری محوری است. بخش انتهایی شکل نیز خلاصه نتایج کدگذاری انتخابی را نشان می‌دهد. ارتباط هر دو بخش در قالب سه مرحله «وضعیت موجود»، «راهبرد» و «وضعیت مطلوب» در بخش بالایی شکل تبیین شده است. به این معنی که «وضعیت زرد» در پارادایم کدگذاری محوری متناظر با «دوگانگی‌های متناقض‌نما» در نتایج کدگذاری انتخابی و به همین شکل «موقعیت سبز» متناظر با «هنجارهای بنیادین» است. علاوه بر این بخش «راهبرد بهاری» در پارادایم کدگذرای محوری که مقولات ناظر به فرایند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی را شامل می‌شد، متناظر با بخش «الگوی تدریجی‌گرایی متعالی» در کدگذاری انتخابی به عنوان مدل خاصّ و ایدئوژیک تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی است. تفاوت اصلی نتایج این دو مرحله از کدگذاری را می‌توان در این عبارت خلاصه نمود که نتایج حاصل از کدگذاری انتخابی «انتزاعی‌تر» از کدگذاری محوری است. (قضایا انتزاعی‌تر از مفاهیم و مقولات‌اند)
۵-۲- اعتباریابی پژوهش
بعضی محققان کیفی معتقدند که سراسر قواعد یا استانداردهایی که برای قضاوت مطالعات کمّی به کار گرفته می‌شوند، برای مطالعات کیفی نامناسب‌اند. اما بیشتر محققان کیفی معتقدند که دست کم باید قواعد تغییر یابند تا برای ارزیابی تحقیق کیفی مناسب شوند. نظریه‌پردازان کیفی براین باورند که قواعد معمولِ «تحقیق علمی مناسب» را باید نگاه‌داشت اما خواهان بازتعریف آنها هستند تا با واقعیت‌های تحقیق کیفی، و پیچیدگی‌های پدیدهای اجتماعی تحت مطالعه منطبق گردند.

روش کلّی اعتبارسنجی پژوهش حاضر در پایان فصل سوم تبیین شد. تلاش پژوهشگر بر آن بوده است تا اعتبارسنجی درونی تحقیق را از طریق به کارگیری «روش مقایسه و سنجش مستمر» تعریف شده در روش داده‌بنیاد و نیز تقیّد پژوهشگر به «کثرت‌گرایی» مصاحبه شوندگان از تخصّص‌های علمی و اجرایی و شامل ۱۱ مصاحبه با موضوع مسائل عمومی محیط زیست و ۵ مصاحبه با موضوع بحران دریاچه ارومیه محقّق سازد. در خصوص اعتبارسنجی بیرونی نیز با به کارگیری روش «تطبیق اعضاء» و «بررسی همکار» هدف خود را دنبال نموده است. در این بخش نتایج و یا محتوای اعتبارسنجی نتایج تحت عنوان نوآوری‌های پژوهش به تفکیک «مفاهیم»، «مقولات» و «قضایای تئوریک» بدست آمده، مورد بررسی قرار گرفته است. نوآوری‌های ارائه شده در این بخش در واقع همان «محتوا» یا «شاکله بومی‌سازی» نتایج پژوهش و یا به عبارت بهتر میزان مشارکت (Contribution) این تحقیق در مبانی نظری موضوع را منعکس می‌سازد.
۵-۲-۱- نوآوری پژوهش در «مفهوم‌سازی»
از میان ۱۱۹ مفهوم انتزاعی ایجاد شده در جریان مرحله «کدگذاری باز» و پس از مقایسه با مبانی نظری و ادبیات موضوع خط مشی‌گذاری زیست‌محیطی، موارد زیر (۲۶ مفهوم) بدون سابقه نظری و به عنوان نوآوری پژوهش حاضر در سطح خلق «مفاهیم انتزاعی» تشخیص داده شد. البته دایره نوآوری‌ها قابل گسترش است اما از آنجا که «واژه‌گزینی» نوآورانه و بدیع برای مجموعه‌ای خاص از نکات کلیدی حائز اهمیت است لذا این معیار در تفکیک نوآوری‌های ارائه شده از سایر مفاهیم – که در این بخش اشاره‌ای به آنها نشده- لحاظ شده است.
جدول شماره ۵-۷: نوآوری‌های پژوهش در سطح «مفهوم‌سازی» حاصل از «کدگذاری باز»

علاوه بر این در زمان‌های ذکر شده از هر رقم نمونه‌هایی با وزن تر ۲۰۰ میلی گرم برداشته و سپس استخراج DNA از آنها صورت گرفت و با انجام PCR وجود ویروس در آنها مورد آنالیز قرار گرفت. بررسی عملکرد ارقام مختلف از نظر وزن قسمت‌های هوایی، وزن ریشه و وزن کل در برابر آلودگی به BCTIV، یکی دیگر از اهداف این پژوهش بود که به همین منظور در روز ۳۵ بعد از زمان مایه‌زنی قسمت‌های هوایی و ریشه بطور جداگانه از ناحیه طوقه جدا و بعد از شستشوی کامل ریشه‌ها به منظور حذف خاک اطراف وزن قسمت‌های هوایی و ریشه بطور جداگانه با ترازوی دقیق اندازه‌گیری شد. از آنجای که میزان رشد ارقام مختلف از نظر تولید قسمت‌های هوایی و ریشه متفاوت است داده‌های بدست آمده از هر رقم به داده‌های شاهد ( گیاه سالم) همان رقم تقسیم شد به این ترتیب امکان تاثیر پرمحصول یا کم محصول بودن یک رقم در نتایج بدست آمده از عملکرد ویروس از بین رفت و تنها عملکرد ویروس بر روی رقم محاسبه شد. داده‌های حاصل از بررسی شدت علائم، وزن قسمت‌های هوایی و وزن ریشه مورد تجزیه آماری قرار گرفت و از نتایج بدست آمده در تعیین میزان مقاومت ارقام مورد آزمایش نسبت به BCTIV استفاده شد. آزمایش ارزیابی مقاومت ارقام یازده‌گانه چغندرقند به BCTIV در چهار کشت متوالی مورد بررسی قرار گرفت.
۳-۱۶ طرح آزمایش ارزیابی مقاومت سه رقم انتخابی چغندرقند در آلودگی انفرادی و مخلوط به BCTIV و BSCTV-IR
در این آزمایش از سه رقم Brigita ، Dorothea و ۷۲۳۳ استفاده شد. ملاک انتخاب این ارقام پژوهش فتاحی(۱۳۹۱) بود که رقم Brigita را به عنوان یک رقم خیلی حساس به BSCTV-IR، رقم Dorothea را بعنوان یک رقم حساس و رقم ۷۲۳۳ را بعنوان یک رقم متحمل معرفی نموده بود. واکنش این ارقام در برابر BCTIV مطالعه حاضر مشخص نبود.
گیاهچه‌های هر رقم چغندر‌قند به تعداد ۶ عدد برای هر تیمار در مرحله ۴ برگی انتخاب و به روش اگرواینوکولیشن با همسانه‌های عفونت‌زای BCTIV   و BSCTV مایه‌زنی شدند.

۶ گیاهچه از هر رقم با همسانه‌ی عفونت­زای BCTIV
۶ گیاهچه از هر رقم با همسانه‌ی عفونت­زای BSCTV-IR
۶ گیاهچه از هم رقم با مخلوط مساوی همسانه‌های عفونت‌زای BCTIV و BSCTV-IR
به‌منظور ارزیابی مقاومت سه رقم چغندرقند نسبت به آلودگی انفرادی و مخلوط BCTIV و BSCTV-IR سه آزمایش طراحی شد که شامل ارزیابی شدت علائم بیماری در روی ارقام بعد از ۲۱ و ۳۵ روز از زمان مایه‌زنی، ارزیابی عملکرد سه رقم نسبت به تولید قسمت‌های هوایی و ریشه و همچنین اندازه‌گیری غلظت هر دو ویروس در آلودگی‌های انفرادی و مخلوط همزمان با بهره گرفتن از آزمون Real time PCR بود.
در هر طرح، تیمارها شامل غلظت ویروس در آلودگی انفرادی به ویروس‌های BCTIV و BSCTV-IR و آلودگی­های مخلوط همزمان به هر دو ویروس بود.
پس از مایه‌زنی گیاهچه‌ها در مرحله ۶ برگی، شدت علائم بیماری در هر گیاهچه در زمان های ۲۱ و ۳۵ روز پس از مایه‌زنی و وزن ریشه و قسمت‌های هوایی در روز ۳۵ پس از مایه‌زنی اندازه‌گیری گردید. ارزیابی شدت بیماری با بهره گرفتن از یک مقیاس ترتیبی (Ordinal scale) در ۵ درجه از درجات صفر (فقدان علائم) تا ۴ مطابق با جدول شماره ۳-۱۰-صورت گرفت.
وزن قسمت‌های هوایی و وزن ریشه در برابر آلودگی‌های انفرادی به BCTIV و BSCTV-IR، و آلودگی مخلوط همزمان به هر دو ویروس در روز ۳۵ بعد از زمان مایه‌زنی با ترازوی دقیق اندازه‌گیری شد. از آنجای که میزان رشد ارقام مختلف از نظر تولید قسمت‌های هوایی و ریشه متفاوت است داده های بدست آمده از هر رقم به داده‌های گیاه شاهد خود آن رقم تقسیم شد. به این ترتیب امکان تاثیر پرمحصول یا کم محصول بودن یک رقم در نتایج بدست آمده از عملکرد ویروس از بین رفت و تنها عملکرد ویروس بر روی رقم محاسبه شد.
از گیاهان مایه‌زنی شده در بازه زمانی ۲۱ و ۳۵ روز پس از زمان مایه­زنی نمونه‌برداری شده و به جهت تعیین میزان غلظت ویروس در هر گیاه آزمون real time PCR انجام گرفت.
داده‌های حاصل از بررسی شدت علائم در زمان‌های ۲۱ و ۳۵ پس از زمان مایه‌زنی ، وزن قسمت هوایی و وزن ریشه در زمان ۳۵ بعد از زمان مایه‌زنی و آزمون PCR RT-برای تعیین غلظت هر ویروس در گیاهان بیمار مورد تجزیه آماری قرار گرفته (در بخش بعدی توضیح داده شده است) و از نتایج بدست آمده در تعیین میزان مقاومت ۳ رقم Brigita ، Dorothea و ۷۲۳۳ در شرایط مایه‌زنی بطور منفرد و بطور مخلوط به مقدار مساوی از همسانه‌های عفونت‌زای BCTIV و BSCTV-IR استفاده شد.
۳-۱۷- روش‌های تجزیه آماری
۳-۱۷-۱- تجزیه آماری داده‌های مربوط به شدت علائم بیماری ارقام یازده‌گانه چغندر‌قند مایه‌زنی شده با همسانه عفونت زای BCTIV
با توجه به بروز علایم بصورت پیچیدگی برگ‌ها و ایجاد برجستگی در رگبرگ‌ها و عدم امکان اندازه‌گیری مستقیم علایم، ارزیابی شدت بیماری هر ۵ بوته به عنوان یک تکرار در نظر گرفته شد و با توجه به اینکه برای هر رقم ۱۵ گیاه وجود داشت، برای هر رقم ۳ تکرار انتخاب شد. شدت بیماری با بهره گرفتن از یک مقیاس ترتیبی (Ordinal scale) در ۵ درجه شامل صفر (فقدان علائم)، درجه ۱ (علائم خیلی خفیف)، درجه ۲ (خفیف)، درجه ۳ (شدید)، درجه ۴ (خیلی شدید) طبق نمره دهی در جدول ۳-۱۰ یادداشت شد. پس از یادداشت برداری از شدت علائم بیماری در دو زمان ۲۱ روز و ۳۵ روز بعد از زمان مایه‌زنی شاخص بیماری (Disease Severity index ) با بهره گرفتن از فرمول زیر محاسبه شد:
تبدیل شاخص شدت بیماری (Disease severity index, DSI) از حالت ترتیبی به حالت درصدی با بهره گرفتن از فرمول بدست آمد که در آن A، B،C ، D وE به ترتیب تعداد بوته‌های مربوط به نمره‌های ۰، ۱، ۲، ۳ و ۴ موجود در هر تکرار می‌باشد و N=A+B+C+D+E برابر تعداد کل گیاهان ارزیابی شده می‌باشد. در این آزمایش هر ۵ بوته یک واحد تکرار در نظر گرفته شد. عدد ۲۰ بیان شده در فرمول نیز بیانگر بیشترین میزان شدت بیماری است که ۵ بوته موجود در هر تکرار می‌توانند نشان دهند (بعبارت دیگر تمام ۵ بوته موجود در هر تکرار با توجه به جدول ۳-۱۰، درجه ۴ بگیرند. در این صورت ۲۰=۴*۵ بدست می‌آید). با توجه به اینکه تعداد بوته‌های کشت شده برای هر رقم ۱۵ عدد (۳ تکرار) بود بنابراین برای هر رقم سه عدد مربوط به DSI بدست آمد که با میانگین گرفتن از اعداد بدست آمده شدت بیماری برای هر رقم محاسبه شد. توزیع داده‌های شدت بیماری در مقیاس جدید با توزیع نرمال تقریب می‌شود و با نرم افزار SAS Institute (1999) بررسی گردید. برای گروه‌بندی ارقام مورد مطالعه از نظر مقاومت به بیماری با بهره گرفتن از شاخص شدت علائم بیماری به طور قراردادی ارقام در سه گروه قرار گرفتند:
شاخص شدت علائم بیماری کمتر از ۵۰/۰ گروه خیلی حساس
شاخص شدت علائم بیماری بین ۵۰/۰ الی ۷۵/۰ گروه حساس
شاخص شدت علائم بیماری بیش از ۷۵/۰ گروه متحمل
۳-۱۷-۲- تجزیه آماری داده‌های مربوط به وزن قسمت‌های هوایی، ریشه و کل گیاه ارقام یازده‌گانه چغندر‌قند مایه‌زنی شده با همسانه عفونت زای BCTIV
با توجه به اینکه داده‌های بدست آمده از وزن قسمت‌های هوایی و ریشه ارقام مختلف در روز ۳۵ بعد از زمان مایه‌زنی بیانگر تفاوت واقعی بین ارقام نبود و ابتدا باید اثر رقم از داده‌های بدست آمده حذف می‌شد وزن داده‌های بدست آمده از ۱۵ تکرار مایه‌زنی شده هر رقم به میانگین وزن ۳ گیاه شاهد از هر رقم تقسیم شد به این ترتیب داده‌های بصورت اعداد بین ۱ تا صفر بدست آمدند. این داده‌ها هرچه به سمت عدد صفر نزدیکتر باشند نشان دهنده کاهش بیشتر عملکرد رقم در برابر BCTIV می‌باشد بعبارتی اختلاف عدد بدست آمده با عدد ۱ نشان دهنده میزان کاهش وزن آن رقم است مثلا عدد ۷/۰ بیانگر کاهش ۳۰% از وزن رقم مورد نظر است. توزیع داده‌های وزن قسمت‌های هوایی و ریشه در مقیاس جدید با توزیع نرمال تقریب شد و با نرم افزار (۱۹۹۹) SAS Institute بررسی گردید. گروه‌بندی ارقام یازده‌گانه مورد مطالعه از نظر مقاومت به بیماری با بهره گرفتن از وزن قسمت‌های هوایی، ریشه و وزن کل گیاه به طور قراردادی ارقام در سه گروه قرار گرفتند:
شاخص وزن قسمت‌های هوایی، وزن ریشه و کل گیاه کمتر از ۵۰/۰ گروه خیلی حساس
شاخص وزن قسمت‌های هوایی، وزن ریشه و کل گیاه بین ۵۰/۰ الی ۷۵/۰ گروه حساس
شاخص وزن قسمت‌های هوایی، وزن ریشه و کل گیاه بیشتر از ۷۵/۰ گروه متحمل
۳-۱۷-۳ تجزیه آماری داده‌های مربوط به شدت علائم بیماری در آزمایش ارزیابی مقاومت سه رقم انتخابی چغندر‌قند مایه‌زنی شده با همسانه عفونت‌زای BCTIV و BSCTV-IR بطور انفرادی و مخلوط
با توجه به بروز علایم بصورت پیچیدگی برگ‌ها و ایجاد برجستگی در رگبرگ‌ها و عدم امکان اندازه‌گیری مستقیم علایم، ارزیابی شدت بیماری هر ۳ بوته به عنوان یک تکرار در نظر گرفته شد و با توجه به اینکه برای هر رقم ۶ گیاه وجود داشت برای هر رقم ۲ تکرار انتخاب شد، شدت بیماری ۳ بوته موجود در هر تکرار با بهره گرفتن از یک مقیاس ترتیبی (Ordinal scale) در ۵ درجه شامل صفر (فقدان علائم)، درجه ۱ (علائم خیلی خفیف)، درجه ۲ (خفیف)، درجه ۳ (شدید)، درجه ۴ (خیلی شدید) طبق نمره دهی در جدول ۳-۱۰ یادداشت شد. پس از یادداشت برداری از شدت علائم بیماری در دو زمان ۲۱ روز و ۳۵ روز بعد از زمان مایه‌زنی شاخص بیماری (Disease Severity index ) با بهره گرفتن از فرمول زیر محاسبه شد:
تبدیل شاخص شدت بیماری (Disease severity index, DS) از حالت ترتیبی به حالت درصدی با بهره گرفتن از فرمول بدست آمد که در آن A، B،C ، D وE به ترتیب تعداد بوته‌های مربوط به نمره‌های ۰، ۱، ۲، ۳ و ۴ موجود در هر تکرار می‌باشد و N=A+B+C+D+E برابر تعداد کل گیاهان ارزیابی شده می‌باشد. در این آزمایش هر ۳ بوته یک واحد تکرار در نظر گرفته شد. عدد ۱۲ بیان شده در فرمول نیز بیانگر بیشترین میزان شدت بیماری است که ۳ بوته موجود در هر تکرار می‌توانند نشان دهند (بعبارت دیگر تمام ۳ بوته موجود در هر تکرار با توجه به جدول ۳-۱۰، درجه ۴ بگیرند در این صورت ۱۲=۳*۴ بدست آید). با توجه به اینکه تعداد بوته‌های کشت شده برای هر رقم ۶ عدد بود ( ۲ تکرار) بنابراین برای هر رقم دو عدد مربوط به DSI بدست آمد که با میانگین گرفتن از اعداد بدست آمده شدت بیماری برای هر رقم محاسبه شد. توزیع داده‌های شدت بیماری در مقیاس جدید با توزیع نرمال تقریب می‌شود و با با نرم افزار (۱۹۹۹) SAS Institute بررسی گردید. گروه‌بندی سه رقم مورد مطالعه از نظر مقاومت به بیماری با بهره گرفتن از شاخص شدت علائم بیماری به طور قراردادی ارقام در سه گروه مانند آنچه در بخش ۳-۱۷-۱ توضیح داده شده قرار گرفتند
۳-۱۷-۴- تجزیه آماری داده‌های مربوط به وزن قسمت‌های هوایی، ریشه و وزن کل گیاه سه رقم انتخابی چغندر‌قند مایه‌زنی شده با همسانه‌های عفونت زای BCTIV و BSCTV-IR بطور انفرادی و مخلوط
با توجه به اینکه داده‌های بدست آمده از وزن قسمت‌های هوایی و ریشه ارقام مختلف در روز ۳۵ بعد از زمان مایه‌زنی بیانگر تفاوت واقعی بین ارقام نبود و ابتدا باید اثر رقم از داده‌های بدست آمده حذف می‌شد وزن داده‌های بدست آمده از ۲ تکرار مایه‌زنی شده هر رقم به میانگین وزن ۲ گیاه شاهد از هر رقم تقسیم شده به این ترتیب داده‌های بصورت اعداد بین ۱ تا صفر بدست آمدند. توزیع داده‌های وزن قسمت‌های هوایی و ریشه در مقیاس جدید با توزیع نرمال تقریب می‌شود و با نرم افزار (۱۹۹۹) SAS Institute بررسی گردید. گروه‌بندی سه رقم انتخابی مورد مطالعه از نظر مقاومت به بیماری با بهره گرفتن از وزن قسمت‌های هوایی، ریشه و وزن کل گیاه به طور قراردادی ارقام در سه گروه مانند آنچه در بخش ۳-۱۷-۲ توضیح داده شد، قرار گرفتند.
فصل چهارم
۴-۱ ردیابی ویروس پیچیدگی ایرانی بوته چغندرقند(BCTIV) در ارقام یازده‌گانه چغندرقند پس از مایه‌زنی با همسانه عفونت‌‌زای این ویروس با بهره گرفتن از PCR
به منظور اطمینان از آلودگی گیاهان ارقام یازده‌گانه چغندر‌قند پس از مایه‌زنی با BCTIV و رد‌یابی دی. ان. ای. ویروس در داخل گیاه، از کلیه گیاهان در روزهای ۲۱ و ۳۵ بعد از مایه‌زنی دی. ان. ای. کل استخراج و از آن در واکنش زنجیره‌ای پلی‌مراز استفاده شد. وجود ویروس در گیاهان مایه‌زنی شده با تکثیر قطعه‌ای به اندازه ۶۸۲ جفت باز با بهره گرفتن از یک جفت آغازگر اختصاصی ویروس ایرانی پیچیدگی بوته چغندرقند (BCTIV474^V وBCTIV1155^C)، (جدول ۳-۲) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج آزمون PCR گیاهان کشت اول در شکل‌های ۴-۱ و ۴-۲ آورده شده است. الگوی الکتروفورزی مشابه‌ای از محصولات PCR گیاهان کشت‌های دوم تا چهارم مشاهده شد که نمایش داده نمی‌شود. این نتایج نشان داد که ژنوم این ویروس با شدت‌های متفاوت در گیاهان تمام ارقام بعد از مایه‌زنی با همسانه عفونت‌زای BCTIV تکثیر می‌یابد و هیچکدام از ارقام مورد مطالعه مصون از آلودگی به BCTIV نیست. لذا برای مقایسه واکنش ارقام یازده‌گانه چغندر‌قند در برابر BCTIV، از مقادیر کمی فنوتیپی این ارقام بر پایه نوع علائم و شاخص‌های وزن قسمت‌های هوایی و ریشه گیاهان مایه‌زنی شده ارقام و در نهایت برای مقایسه واکنش ۳ رقم انتخابی چغندر‌قند در برابر ویروس‌های BCTIV و BSCTV-IR بصورت انفرادی و برهمکنش این ویروس‌ها در آلوگی مخلوط ‌از میزان کمی ژنوم تکثیر یافته ویروس با بهره گرفتن از واکنش PCR در زمان واقعی در آن ۳ رقم انتخابی، (هر دو مورد در بخش های بعدی آورده شده است) استفاده شد.
۶۸۲ bp
۶۸۲ bp
شکل ۴-۱ نقوش الکتروفورزی محصولات PCR تکثیر شده از دی.‌ان.‌ای استخراج شده از گیاهان ارقام کشت شده (کشت اول) با بهره گرفتن از جفت آغازگرBCTIV474^V/BCTIV1155^C (جدول ۳-۲) ۲۱روز بعد ازمایه زنی (شکل بالا) و ۳۵ روز بعد ازمایه زنی (شکل پایین). راهک‌ ۱: رقم Flair، راهک‌۲: رقم Rosier، راهک‌۳: رقم Isella، راهک ۴: رقم جلگه، راهک ۵: رقم ۷۲۳۳، راهک ۶: رقم Dorothea، راهک ۷: رقم Brigita، راهک ۸: رقم ۰۰۷(اکباتان)، راهک ۹: رقم ۰۰۶ (تربت)، راهک ۱۰: رقم ۰۰۵ (پارس)، راهک ۱۱: رقم ۰۰۴ ، راهک +: کنترل مثبت (پلاسمید حاوی ژنوم کامل ویروس)، راهک -: چغندرقند سالم، M: مارکر (DNA ladder Mix, Invitrogen).
۴–۲ واکنش فنوتیپی ارقام چغندر قند پس از مایه زنی با سوسپانسیون باکتری حاوی همسانه عفونت زای BCTIV
۲۱ و ۳۵ روز بعد از مایه‌زنی ۱۱ رقم چغندر‌قند مورد آزمایش } Brigita ، Dorothea، Rosire، Isella، Flair، jolge، ۷۲۳۳، ۰۰۶ (تربت)، ۰۰۴، ۰۰۵ (پارس)، ۰۰۷ (اکباتان){ با سوسپانسیون باکتری حاوی همسانه عفونت‌زای BCTIV، گیاهان از لحاظ بروز علائم بیماری پیچیدگی چغندر‌قند مورد بررسی قرار گرفتند و از نظر شدت علائم ایجاد شده با استناد به جدول شماره ۳-۱۰ به ۵ گروه به ترتیب شامل فاقد علائم، خیلی خفیف، خفیف، شدید و خیلی شدید دسته‌بندی شدند (شکل‌های ۴-۳).
AA
B
CC
D44
E
شکل۴-۲ شدت علائم بیماری پیچیدگی بوته چغندرقند در ۵ درجه شامل فقدان علائم (A)، علائم خیلی خفیف (B)، علائم خفیف ©، علائم شدید (D) و علائم خیلی شدید (E)که بعنوان مثال به ترتیب در گیاهچه‌های چغندرقند ارقام ۷۲۳۳ (A)، Flair(B)، Isella ©، Dorothea (D) و Brigita (E) 35 روز بعد از زمان مایه زنی با همسانهٴ عفونت زای BCTIV مشاهده شد. نمره دهی شدت علائم بیماری در جدول ۳-۱۰ آورده شده است.
واکنش کمی فنوتیپی در گیاهان ارقام یازده‌گانه چغندر‌قند (هر رقم ۱۵ گیاه) بر پایه نوع علائم ایجاد شده درآنها ۲۱ و ۳۵ روز پس از مایه‌زنی با سوسپانسیون باکتری حاوی همسانه عفونت‌زای BCTIV با استناد به جدول شماره ۳-۱۰ به ترتیب از کشت اول تا کشت چهارم در جدول‌های ۴–۱ تا ۴-۴ نشان داده شده است.