رویکرد ارزیابی
۴۵نمودار ۵-۲٫ الگوی برآمده از تئوری بنیادی
پس از آنکه مقوله ها از دل داده ها استخراج شدند و با نظم منطقی به هم مربوط شدند نوبت به ارائه نظریه موردنظر و اصلاح و تعدیل آن از طریق مقایسه با تحقیقات پیشین است. در روش تئوری بنیادی، نظریه به شکل خط اصلی داستان بیان می شود.
نظریه برآمده در مرحله کیفی به شرح زیر است:
سازمان های نظارتی از رویکردهای متفاوت برای ارزیابی و برنامه های نظارتی خود بهره می گیرند. در این راستا، سازمان بازرسی کل کشور از رویکرد مقابله ای و مشفقانه در فعالیت های بازرسی و ارزیابی خود بهره می گیرد که این رویکردها بر ارزیابی عملکرد وی تاثیر گذار بوده است. در این هنگام، وقتی که سازمان از منابع انسانی شایسه و دانشی و منابع مالی لازم و کافی برخوردار باشد و همچنین ساختار و محیط سازمان پویا و انعطاف پذیر باشد، از استراتژی های ارزیابی موردی و فوق العاده و یا چهار گونه استراتژی متناظر استفاده می شود و در غیر این صورت از استراتژی های برنامه ای(مستمر) استفاده خواهد شد. همچنین مطالبات و خواسته های مردم و قوانین دولت و آمادگی خود سازمان و بستر جامعه اسلامی ایران بر شیوه انتخاب این استراتژی ها اثر گذار خواهد بود. به هر صورت، انتخاب و استفاده از هر کدام از استراتژی های ارزیابی باعث افزایش کارایی و اثربخشی سازمان می گردد.

در تحقیق حاضر، استراتژی های ارزیابی عملکرد دستگاه های اجرایی به صورت برنامه ای، موردی و فوق العاده بوده است نه ارزیابی عملکرد سازمان بازرسی کل کشور. اما برای ارزیابی عملکرد سازمانی بر اساس الگوهای فوق می توان بر اساس دو بعد کنترل و کانون توجه چهار نوع استراتژی انسان محور، فرایند محور، نتیجه محور و بستر محور طبقه بندی نمود. که بر این اساس می توان بازرسی موردی را در خانه ارزیابی انسان مدار، بازرسی برنامه ای را در خانه ارزیابی فرایند محور، بازرسی فوق العاده را در خانه ارزیابی نتیجه محور قرار داد. البته از یک دیدگاه همه در ارزیابی فرایند محور قرار می گیرند.
۴۶نمودار۵-۳ گونه شناسی استراتژی های ارزیابی عملکرد.
خارج……………………..کانون توجه…………………………. داخل
کانون توجه
منعطف کنترل شدید
ستابازدده ……………………………………………. فرایند
ارزیابی فرایند محور (بازرسی برنامه ای)
ارزیابی بستر محور
ارزیابی انسان محور (بازرسی موردی)
ارزیابی نتیجه محور
(بازرسی فوق العاده)
البته با توجه به گونه شناسی استراتژی های ارزیابی عملکرد سازمانی (انسان محور، فرایند محور، نتیجه محور و بستر محور) در قسمت استراتژی ها (کد گذاری محوری)، می توان چندین گزاره نظری را در این زمینه ارائه نمود:
گزاره نظری۱: زمانی که سازمان رویکردی مشفقانه دارد و منابع انسانی شایسته و محیط سازمان نیز منعطف است، استراتژی انسان محور مناسب است.
گزاره نظری ۲: زمانی که سازمان رویکردی مقابله ای دارد و به دنبال ارتقا سلامت اداری و رضایتمندی عموم مردم است، استراتژی نتیجه محور مناسب است.
گزاره نظری۳: زمانی که سازمان رویکرد مقابله ای داشته و در حال بازرسی برنامه ای است و محیط سازمان نیز ثابت است، استراتژی فرایند محور مناسب است.
گزاره نظری ۴: زمانی که سازمان رویکرد مشفقانه داشته و در حال بازرسی موردی است و منابع انسانی و مالی کارآمد هستند، استراتژی انسان محور مناسب است.
گزاره نظری ۵: زمانی که سازمان رویکرد مقابله ای داشته و در حال بازرسی فوق العاده است و قوانین و اراده دولت در این بین دخیلند، استراتژی بستر محور مناسب است.
گزاره نظری ۶: زمانی که سازمان رویکرد مشفقانه داشته و ساختار سازمانی پویا و فرآیندها متغیر باشند، استراتژی فرایند محور مناسب است.

 

• •  

 

 

 

• • • • 1. 1. تجزیه و تحلیل اطلاعات در فاز کمّی

         

         

     

     

 

پس از فرضیه سازی براساس تئوری ارائه شده، نوبت به آزمون فرضیات مورد نظر در جامعه مورد بررسی بود. ابتدا به منظور تایید و نهایی سازی مدل مفهومی تحقیق حاصل از روش تئوری بنیادی قبل از اجرای آن به صورت پیمایش به تحلیل عاملی تاییدی مدل های اندازه گیری پرداخته و سپس به منظور بررسی روابط میان متغیرها از آزمون ضریب همبستگی اسپیرمن همان طوری که در فصل سوم بیان شد؛ استفاده ‌گردید. چون رابطه همبستگی بین متغیرها برقرار بود آنگاه جهت آزمون روابط علی مفروض، از روش مدل سازی معادلات ساختاری استفاده شد.
آزمون همبستگی اسپیرمن این امکان را فراهم آورد تا با لحاظ کردن سطح معنی‌داری(۱% = )، معنی‌دار بودن آن را مورد بررسی قرار دهیم. با توجه به این که در این تحقیق از نرم ‌افزار آماری Spss 16 استفاده شده است و با عنایت به این که این نرم افزار پس از محاسبه ضریب همبستگی اسپیرمن، سطح معنی‌داری آن را ارائه می‌کند؛ لذا در نتایج تحلیلها هرگاه سطح معنی‌داری کمتر از ۱% بوده است این نتیجه حاصل شده است که بین دو متغیر رابطه معناداری وجود دارد. چنانچه سطح معنی‌داری بزرگتر از ۱% بود فرض صفر پذیرفته ‌شد و عدم وجود رابطه معنی‌دار بین متغیرهای مورد نظر را نشان می‌دهد.
همچنین جهت رتبه‌بندی هر یک از استراتژی های ارزیابی عملکرد سازمانی موثر بر عملکرد سازمانی از آزمون فریدمن استفاده شد.
در مدلهای اندازه گیری استراتژی ارزیابی عملکرد انسان محور، فرایند محور، نتیجه محور و بستر محور و همینطور مدل اندازه گیری عملکرد سازمانی با بهره گرفتن از تحلیل عاملی تاییدی سؤالات اساسی مطرح شده این بود که آیا این مدلهای مورد نظر برای اندازه گیری؛ مناسب هستند؟ برای پاسخ به این پرسش آماره  و سایر معیارهای مناسب بودن برازش مدل مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به خروجی لیزرل مقدار  محاسبه شده برای تمامی مدلها وجود  پایین نشان دهنده برازش مناسب مدلها بود. زیرا هر چه مقدار  کمتر باشد، مدلهای ارائه شده با توجه به نتایج خروجی نرم افزار لیزرل مدل مناسب‌تری می‌باشد.
با نگاهی با نتایج خروجی لیزرل قسمت تخمین استاندارد مدلها متوجه می شویم که تمامی مدلهای اندازه گیری عملکرد مدلهای مناسبی بودند چون که مقدار کای دو و مقدارRMSEA آنها کم بوده و مقدارGFI و AGFI آنها بالای ۹۰ درصد است. خروجی بعدی قسمت معناداری ضرایب و پارامترهای بدست آمده برای مدلهای اندازه گیری عملکرد را نشان می دهد که تمامی ضرایب بدست آمده معنادار شده اند. زیرا مقدار آزمون معناداری تک تک آنها از عدد ۲ بزرگتر و از عدد ۲- کوچکتر است.

 

•  

مطالعه دو مؤلفه مذکور می‌تواند شاخصی برای ارزیابی قدرت مذکور باشد. مقایسه دوران پس از انقلاب با قبل از آن در بخش مقایسه الگوها آورده خواهد شد اما نمی‌توان تردید کرد که جمهوری اسلامی در مقابل هجمه رسانه‌ای، اقتصادی، نظامی و فرهنگی غرب بر بسیج‌ اجتماعی ملت تکیه کرده است. بحران‌های سیاسی – اجتماعی و جنگ توسط توده‌های مردم مرتفع گردیده است. جنگ هشت ساله با عراق با ارتش کلاسیک و فروپاشیده صدر انقلاب امکان‌پذیر نبود. مشارکت سیاسی در ۳۲ انتخابات سراسری علی‌رغم جنگ، محاصره اقتصادی، کمبودها، تورم، بیکاری در طول ۳۴ سال گذشته همیشه بین ۵۰ تا ۸۵ درصد بوده است. راهبرد غرب برای فروپاشی از درون که در قالب جنبش‌های اجتماعی جدید و شخصیت‌پردازی انجام می‌شود با حضور میدانی ملت ناکام مانده است. حوادث سال ۱۳۷۸ و ۱۳۸۸، اعلام جنگ مسلحانه سازمان مجاهدین خلق در سال ۱۳۶۰ و ترور هزاران نفر از مسئولین و مردم عادی با حضور ملی مردم در صحنه به شکست انجامیده است. قدرت بسیج‌گری در جمهوری اسلامی را باید متأثر از ایدئولوژی اسلام، روحانیت شیعه، تاریخ عاشورا و تحقیر ملی ایرانیان در ۱۵۰ سال گذشته دانست.

در حوزه سلبی نیز نظام جمهوری اسلامی قدرت کنترل بسیج اجتماعی را دارد. به طور مثال پس از خطبه نماز جمعه ۲۹/۳/۸۸ آیت‌اله خامنه‌ای و اطمینان به مردم مبنی بر عدم تقلب در انتخابات، هرگز مردمی که در اعتراض به نتایج انتخاب در روز ۲۵/۳/۸۸ به خیابان‌ها آمده بودند در آن سطح و کمیت برنگشتند.
دوام ۲۳۰ ساله حکومت صفویه در ایران و قدرت یکپارچه‌سازی ایران نشان می‌تواند که قدرت بسیج‌گری اسلام و خصوصاً تفکر شیعی می‌تواند نجات‌بخش در بحران‌ها و تأمین‌کننده منافع ملی باشد. این در حالی است که تاکنون از ابزار جهاد توسط رهبران انقلاب اسلامی استفاده نشده است که اگر این بود، مانور اجتماعی مردم در صحنه‌های مختلف بیشتر نمایان می‌شد. ایجاد فاصله بین مردم و حاکمیت یکی از مهمترین راهبردهای غرب در دو دهه اخیر بوده است اما واکنش جمهوری اسلامی نسبت به آن بر بسیج اجتماعی استوار بوده است و تا حدود زیادی موفق عمل کرده است.
۱۱ـ۲ـ۷ـ توسعه (کارآمدی)
نظام جمهوری اسلامی به عنوان یک نظام نوپا و برآمده از اندیشه دینی اصرار بر بومی گزینی در مدل، ساختارها و برنامه‌‌‌های اداره جامعه دارد. به صورت طبیعی می‌توان توسعه کشور را روی دیگرسکه کارآمدی معرفی کرد. کارآمدی «اصل رضایت» ملت را به ارمغان می‌آورد و نتیجه آن حفظ قدرت بسیج‌گری و عدم شکاف بین مردم و حاکمیت خواهد شد. مهمترین بخش توسعه پس از انقلاب اسلامی «نظام سازی» است. ایران تنها کشور جهان است که ساختارهای سیاسی خود را از درون منابع دینی برگزیده و هرجا از تمدن و رهیافت‌های غرب استفاده کرد، برای بومی‌سازی آن تلاش نموده است (مانند مجلس و بومی‌سازی آن با شورای نگهبان) نظام‌سازی در ایران مبتنی بر این مهندسی است که بتوان بین اصول و مبانی دینی و جمهوریت پیوند برقرار نمود و هر دو را در عرصه عمومی و سیاسی کشور مشاهده نمود. ابداع مجلس خبرگان رهبری به صورتی که مردم بتوانند در انتخاب رهبر دینی نقش داشته باشد از مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی در نظام‌سازی است که هم نقش مردم لحاظ می‌شود و هم صفات و خصایص رهبری در انتخاب آن محفوظ می ماند.
ایجاد شورای نگهبان و مجمع‌ تشخیص مصلحت و بسیاری از نهادهای اجتماعی (مانند بسیج، کمیته‌ امداد، جهاد سازندگی و…). در راستای کارآمدی و پیودن راه‌های میانبر در عرصه توسعه و کارآمدی بوده است.
در صدر مشروطه، علت عقب‌ماندگی ایران به اسلام ارجاع می‌شد. این در حالی است که گفتمان علم‌دوستی و علم‌خواهی و گسترش علوم و فنون از آرمان‌ها و اهداف جمهوری اسلامی است و در بسیاری از عرصه‌ها علی‌رغم جنگ و محاصره اقتصادی موفق بوده است. اکنون ایران سومین کشور جهان از نظر رشد شبکه برق، پانزدهمین از لحاظ ظرفیت نیروگاهی، چهارمین کشور دارنده توربین، سومین کشور سدساز، جز سه کشور برتر در زمینه پیوند مغز استخوان، اولین کشور پیوندهای مصنوعی، دوازدهمین کشور در تولید دارو با منشأ بیوتکنولوژی، جز ده کشور اول جهان در زمینه چرخه بومی تولید هسته‌ای، دارای برترین تجهیزات بومی دفاعی در خاورمیانه، هفتمین کشور سازنده ناوشکن، تولید نخستین زیر دریایی در خاورمیانه، سازنده پهپاد در منطقه، پیوند سلول‌های بنیادی و… را در پرونده خود دارد. گسترش آموزش عالی، بهداشت و درمان، راه، جاده و… و دهها مورد دیگر حکایت از مسیر رو به رشد توسعه در ایران است، توزیع عادلانه نسبی امکانات کشور (الفت‌پور، ۱۳۹۱، صص۷۳ و ۹۱). توجه به طبقات آسیب‌پذیر همیشه مدنظر نظام سیاسی بوده است. البته در این مسیر همیشه دو مشکل اساسی وجود داشته است؛ اول توطئه‌ها و موانعی که قدرت‌های جهانی در راه انتقال تکنولوژی به داخل کشور ایجاد می‌کنند و نبود تجربه در غیاب مستشاران خارجی. اما حضور مردم در صحنه‌های سیاسی – اجتماعی همچون راهپیمایی‌ها و انتخابات را می‌توان شاخصی برای اعتماد مردم به تلاش‌های حاکمیت برای بهبود اوضاع ارزیابی نمود. باور به تولید قدرت بومی از مؤلفه‌های انگیزشی – روانی است که می‌تواند هم در توسعه و هم در ارتقا غرور ملی مؤثر باشد.
۱۲ـ۲ـ۷ـ قدرت گفتمان‌سازی
وجود گفتمان مسلط لازمه استمرار یک اندیشه در عرصه سیاسی و اجتماعی است. گفتمان اسلام سیاسی این قابلیت و اعتبار را تاکنون در ایران داشته است و گفتمان‌های رقیب نتوانسته‌اند موجب از جاکندگی آن شوند. غیریت‌سازی اقناگردر گفتمان اسلام سیاسی محور اصلی در دوام آن بوده است. برخلاف گفتمان پهلویسم که غیریت را اسلام تعریف می‌کرد و مرزهای هویتی خود را به باستان و تجدد ارجاع می‌داد، گفتمان اسلام سیاسی امت‌گرایی و ملت‌گرایی را همسو و قابل جمع‌بندی می‌داند. تولید مفاهیم جدید به استقرار و تثبیت گفتمان انقلاب اسلامی کمک نمود چرا که استفاده از مفاهیم تولیدی و رسا و قابل فهم یکی از شاخص‌های گفتمان‌سازی بوده است. جمهوری اسلامی «استکبار» را به جای‌«امپریالیسم» و «شیطان بزرگ» را به جای «امریکا»مفهوم سازی نمود و مفاهیم قرآنی را نیز در غیریت‌سازی برجسته نمود. برای ملت‌سازی با خرده گفتمان‌های قومی – محلی درگیر نشد و ابرگفتمان خود را اسلام قرار داد. تلاش برای معرفی گفتمان رقیب با شاخص‌هایی همچون سرمایه‌داری، ولنگاری فرهنگی، سلطه‌طلبی، قتل و تجاوز بین‌المللی، گفتمان جمهوری اسلامی را به گفتمانی ظلم‌ستیز و مقاوم تبدیل کرده است و رفت برگشت بین گفتمان عزت‌طلبی عاشورا در سال ۶۱ هجری و اکنون ،این همانندسازی را در اذهان عمومی تثبیت نمود که «انقلاب ما جلوه‌ای از انقلاب عاشورا است» گفتمان حسینی – یزیدی در برخورد با پهلوی دوم و صدام حسین از دیگر مفاهیمی است که موجب تثبیت گفتمان انقلاب اسلامی شد. گفتمان انقلاب اسلامی مدعی معنابخشی به عناصر گفتمانی جهانی همچون آزادی، حقوق بشر، دموکراسی، خلع سلاح هسته‌ای، صلح، تروریسم و عدالت است و تلاش می کند تفسیر گفتمان لیبرالیسم از مفاهیم جهانی را دروغین و ریاکارانه معرفی نماید. این تلاش تا حدودی در جهان اسلام مؤثر واقع شده است.
۸ـ چالش‌های این الگو
اگرچه این الگو را می‌توان الگوی برتر برای ایران معرفی کرد (فرضیه آخر) اما مسیر آن هموار نیز نخواهد بود چرا که بعد از پدیدار شدن جلوه‌های جهانی شدن و تغییر در اولویت‌های اساسی جهان، مفهوم امنیت و تهدیدات نیز دچار تحول مفهومی شد. گفتمان جهانشمول همچون، دموکراسی،‌ حقوق‌بشر، محیط زیست، صلح،‌ خلع سلاح هسته‌ای، فقرزدایی، از جمله اولویت‌های جدید هستند که عرصه را بر تهدیدات سخت و خشن تنگ می‌‌نماید. لذا ماهیت تهدیدات نظامی اگرچه به قوت خود باقی است، اما حوزه تهدیدات منافع حیاتی و مهم در قالب تهدیدات نرم و در مجاری عرفی و هنجاری بین‌المللی انجام می‌شود. ایران نیز ضمن توجه به گسترش توان بازدارنده‌ نظامی (که‌ تاکنون موفق بوده است) توانسته‌ است در میدان تهدیدات نرم نیز از وحدت ملی و منافع حیاتی و مهم خود دفاع نماید. شاید در میدان تهدیدات سخت، مبارزه برای ایران دشوار باشد چرا که برتری تکنولوژی نظامی غربی و اشراف اطلاعاتی و تکنولوژی اطلاعاتی آن و همچنین تجربه جنگ‌های دریایی و فرامرزی آنان می‌تواند نگران‌ کننده‌تر از میدان تهدیدات نرم باشد. انقلاب اسلامی ایران از بدو تشکیل و قبل از مصطلح نشدن مفهوم جنگ نرم نیز بر قدرت نرم تکیه داشته است و از قبل از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون تجویز مبارزه سخت در گفتمان رهبران انقلاب اسلامی نبوده است. طبیعتاً طراحی میدان منازعه جنگ نرم، ایجاد فاصله بین مردم و حاکمیت در ایران است. به تعبیر دیگر قالب تهدیدات نرم از هر نوعی که باشد، غایت آن فروپاشی نظام جمهوری اسلامی از درون است که می‌تواند از معبرهایی همچون القاء ناکارآمدی، شبهه به مشروعیت و نهایتاً ایجاد فاصله بین مردم و حاکمیت و تغییر گفتمان تعاملی بین مردم و حاکمیت بینجامد. به نظر می‌رسد هویت همبسته ملی ـ دینی ایرانیان می‌تواند پیوند ملت و حاکمیت را در مبارزه با تهدیدات نرم رهنمون شود.
معمولاً تهدیدات نرم از جنس فرهنگ و مبتنی بر راهبرد تاثیر گزاری بر الگوهای رفتاری و تغییر ذائقه‌هاست. طبق نظرات جوزف‌نای اساس قدرت نرم بر ارزش‌ها نهاده شده است، بر فرهنگ و نحوه رفتار با کشورها در سطح بین‌المللی و در واقع ایجاد حس مشروعیت برای اهداف بین‌المللی یک کشور، به صورتی که اگر سیاست خارجی یک کشور بتواند باعث ترویج ارزش‌های مطلوب و بهره‌گیری از عنصر فرهنگ شود، قدرت نرم قابل توجهی در سطح بین‌المللی ایجاد کرده است. بر این اساس اگر بخواهیم میان فرهنگ و سیاست خارجی ارتباطی را مشاهده کنیم، کافی است الگوهای رفتاری و تعهدات سیاسی را در یک پروسه زمانی نسبتاً بلندمدت مورد توجه قرار دهیم (قوام، ۱۳۸۴، ص۲۹۱)
۱ـ۸ـ تهدیدات این الگو از دیدگاه رهبران انقلاب اسلامی
عمده تهدیدات نرم دشمن توسط امام با عناوینی مانند صدمه به اسلام، صدمه به امت، صدمه به ملت، صدمه به اولویت جمهوری اسلامی ایران و صدمه به کشور، مفهوم‌سازی می‌شود که عبارتند از:
۱ـ کاهش مشارکت سیاسی:
شرکت در انتخابات یک تکلیف با هدف حفظ اسلام است (صحیفه امام، ج۱۸، ص۲۸۶) کاهش مشارکت ممکن است نتیجه آن سست شدن پایه‌های جمهوری باشد (همان، ج۱۵، ص۲۶۱) از سوی دیگر مشارکت روحانیون در سیاست(صحیفه امام، ج۱۵، ص۲۰۹) در کنار لزوم مشارکت غیرروحانیون در سیاست یک ضرورت است (صحیفه امام، ج۱۸، ص۳۶۸)
۲ـ ترس و خودباختگی در برابر قدرت‌ها:
غلبه ترس بر ملت با ابزار تبلیغات (صحیفه امام، ج۱۳، ص۳۰۱) و همچنین ترس در میان مقامات بالای کشور (صحیفه امام، ج۱۶، ص۲۵) وابستگی یک ملت به بیگانگان (صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۵) موجب تضعیف کشور می‌شود بنابراین از دیدگاه امام تبلیغات ابزار جنگ نرم است که می‌تواند با ایجاد رعب در مسئولین، وابستگی ملت را به ارمغان بیاورد.
۳ـ ناامیدی، یأس و بی‌تفاوتی مردم:
بی‌تفاوتی مردم در برابر آسیب‌های کشور (صحیفه امام، ج۱۳، ص۱۶۰) و غفلت‌کردن از مسائل سیاسی ـ اجتماعی باعث تسلط مجدد اجانب بر کلیه شئون کشور خواهد بود راه مقابله با این معضل ایجاد امید در ملت است (صحیفه امام، ج۱۳، ص۵۳۷) محور مقابله با تهدید در نگاه امام ملت است و بی‌تفاوتی مردم را معادل نفوذ اجانب می‌داند و امید را مؤلفه پیونددهنده رشد و انسجام کشور معرفی می کند.
۴ـ اختلافات و تبلیغ آن:
اختلافات درون ملت و نخبگان و حاکمیت یکی از محورهای کارگر شدن اهداف جنگ نرم است، که نقطه مقابل آن وحدت ملی است. اختلاف میان علماء نتیجه آن اختلاف میان ملت است (صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۷۸) لذا پیوند بین علما می‌تواند وحدت ملی را به ارمغان آورد و این خود نشان دهنده درهم‌تنیدگی نهاد دین و ملت است. اختلاف میان شیعه و سنی (صحیفه امام، ج۱۷، ص۴۹۹) اختلاف سران کشور (صحیفه امام، ج۱۸، ص۳۸) اختلاف و دشمنی میان قومیت‌ها (صحیفه امام، ج۱۳، ص۴۴۳) گسست بین دولت و روحانیت (صحیفه امام، ج۱۵، ص۳۵۷) و دامن زدن به اختلافات از طریق تبلیغ و بزرگنمایی، منشأ تمام بدبختی‌های مسلمانان است. (صحیفه امام، ص۲۹۳) امام خمینی می‌داند که دولت منهای اسلام به معنای توفیق ناسیونالیسمی است که سال‌ها در ایران تبلیغ شده است که ضمن تقابل با دین نتوانست مردم را در راستای حفظ و گسترش منافع ملی بسیج نماید لذا هنگام همسویی ملی و اسلام، بر اولویت اسلام تأکید دارد. «مسئله اسلامی بودن اصلی است یعنی نمی‌توانیم اول ملی باشیم و بعد اسلامی، در حالیکه اسلام تنها راه نجات است.» (صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۰۳).
۵ـ وابستگی:
امام وابستگی را در حوزه فکری، فرهنگی و اقتصادی برجسته‌تر از ابعاد دیگر می‌داند و این وابستگی را تهدید برای منافع حیاتی کشور قلمداد می‌کند به تعبیر دیگر این وابستگی‌ها اصل استقلال را دچار خدشه می‌کند. وابستگی دانشگاه‌ها به بیگانگان خصوصاً غربی‌ها (صحیفه امام، ج۱۵، ص۴۴۶) آخوندهای وابسته (صحیفه امام، ج۱۸، ص۵۳) روشنفکران وابسته (صحیفه امام، ج۱۹، ص۱۲۲) وابستگی اقتصادی به بیگانگان (صحیفه امام، ج۱۳، ص۳۱۳) به ترتیب با تعابیری مانند خطرش از بمب خوشه‌ای بالاتر است (دانشگاه) از ساواکی برای اسلام و جمهوری اسلامی ایران خطرناک‌تر است (آخوند وابسته) صدمه بی‌بدیل ایران، اسارت ملت (وابستگی اقتصادی) معرفی گشته‌اند.
تهدیدات این الگو در دیدگاه آیت‌اله خامنه‌ای
آیت‌اله خامنه‌ای نیز تهدیداتی که منافع حیاتی و ملی را در حوزه تهدیدات نرم شامل می‌شود را در چند محور بیان می کند که عبارتند از:
۱ـ‌ اسلام زدایی از حاکمیت: تهدید علیه بودن انقلاب از جمله تهدیدات دائمی است که با بهره گرفتن از شیوه‌های مختلف مانند استحاله کردن، و یا حذف فیزیکی عمل می‌شود.
۲ـ تضعیف ایمان و معنویت مردم: تخریب ایمان و باورهای کارساز مردم هدف دشمنان است و از آنجایی که مردم مؤمن و فداکار عامل پیروزی اسلام و ملت ایران است، دشمنان می‌‌خواهند این عامل را از بین ببرند (حدیث ولایت، ج۷، ص۹) از بین رفتن روح ایمان و تمسک به اسلام در ملت ایران در حقیقت باعث سست شدن پایه‌های استقلال ملت می‌گردد. (حدیث ولایت، ج۶، ص۵۴) بنابراین پایه استقلال را ملت و حضور ملت می‌داند اما عامل بسیج‌گر این ملت به ایمانی الهی نسبت داده می‌شود نه عناصر ناسیونالیسم
۳ـ ناامید کردن ملت: بیشترین تلاش جبهه سیاسی ابتکار ناامیدسازی ملت ایران است (همان، ص۱۵۵) از سوی دیگر بی‌اعتماد کردن و مأیوس‌کردن مردم از خودشان نیز از اهداف آنان است. این کار را از طریق کوچک‌سازی دستاوردهای ملت، نادیده انگاری پیشرفت‌های ملت به انجام می‌رسانند (حدیث ولایت ، ج۳، ص۱۵).
۴ـ جداکردن ملت از گذشته خود: جدایی‌افکنی میان گذشته هر نسل، دستاوردهای و افتخارات آن و بی‌ریشه کردن سنت‌ها و جداسازی ملت ایران از دستاوردهای گذشته انقلاب و دوران مشعشع امام خمینی (ره) از تهدیدات جدی دشمنان است (حدیث ولایت ،ج۳، ص۲۸۵)
۵ـ تهاجم فرهنگی: تهاجم به این روش مرزهای وسیعی دارد. این نوع تهاجم متوجه اسلام می‌باشد. لذا تمام ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اسلام و آموزه‌های اسلامی که میان توده‌های مردم نفوذ دارد را در بر می‌گیرد. (همان، ص۴۰) علاوه بر آن بر جنبه‌های فکری، اخلاقی و ایمانی مردم نیز تهاجم شکل گرفته است. (همان، ج۷، ص۲۸۸)
۶ـ تهاجم روانی: توطئه‌کردن از طریق دروغ پراکنی و شایعه‌سازی به امید ترساندن ملت و کور کردن آنان (همان، ص۲۸۲) ایجاد اختلاف در میان مردم، مردم با دولت و میان آحاد ملت و قشرهای مختلف مردم و از این مسیر تخریب وحدت ملی اتحاد عمومی ملت (راهبردهای ولایت: ج۴، ص۷) تشویش افکار عمومی یعنی ایجاد تشنج و جنجال در فضای سیاسی با هدف نشان‌دادن ناامنی (همان، ج۳، ص۲۸) بزرگنمایی مشکلات و ضعف‌‌های کشور و تیره و تار نشان دادن کشور (حدیث ولایت، ج۳، ص۳۱۲) ممزوج کردن حق و باطل و به دنبال آن ایجاد انحراف اذهان عمومی (روزنامه جمهوری اسلامی، ۱۲/۷/۱۳۷۹) از جمله آماج تهدیدات روانی دشمنان علیه جمهوری اسلامی ایران است.
۷ـ بی‌اعتمادی به نظام و مسئولین: وجود فاصله میان مردم و مسئولین، دلچرکین بودن مردم از مسئولین، از دست رفتن اعتماد به کارگزاران کشور از جمله تهدیدات کشور می‌باشد. (راهبردهای ولایت، ج۸، ص۱۹۶) از سخنان رهبران انقلاب اسلامی چنین بر می‌آید که هدف اصلی تهدیدات بیرونی حذف پشتوانه مردمی، ملت از حاکمیت اسلامی است. بنابراین می‌دانند که راه مقابله با تهدیدات مذکور از مسیر بسیج اجتماعی در راستای حفظ منافع ملی می‌گذرد و در این رهگذر راه موفقیت را همسوئی بین اسلام و ملت می‌دانند و رمز پیروزی و استقامت را در این نقطه جستجو می‌کنند. مقایسه مقابله با تهدیدات سخت و نرم سال‌های پس از انقلاب اسلامی با بقیه تاریخ معاصر ایران نشان می‌دهد که این الگو بهترین و کارآمدترین الگو در راستای حفظ ابعاد مختلف منافع ملی است. از آنجا که حفظ اعتماد ملت تنها پشتوانه حاکمیت سیاسی در مقابله با تهدیدات است و ایدئولوژی بسیج‌گر ملت به اسلام ارجاع داده می‌شود توجه به راهبردها و اهداف مرجع ذیل جهت حفظ این یگانگی و استمرار ایستادگی ملی لازم است. «کارآمدی» و «رضایت نسبی» می‌تواند «اعتماد ملی» و «وحدت ملی» را به ارمغان آورد و حضور مردم را در صحنه‌های تهدید نرم دو چندان نماید که در جدول آمده است. این جدول می‌دهد که تهدیداتی که وحدت ملی و منافع ملی را در این الگو نشانه رفته است چیست و راه مقابله با آن چگونه است.
چالش‌ها و راهبرد مقابله تهدیدات نرم از طریق بسیج ملی^[۴]

 

ردیف	هدف مرجع	راهبرد
۱	کارآمدی دولت اسلامی	حل مسئله پایه‌های نیازهای اولویتی مردم در حوزه خدمات‌رسانی
۲	افکار عمومی	ارتقاء اعتماد عمومی نسبت به رسانه‌های ملی از طریق پیشگامی، فراگیری وصراحت در اطلاع‌رسانی
۳	انسجام اجتماعی	بازتولید گفتمان ملی در لایه‌های نسلی کشور در جهت تحکیم انسجام اجتماعی

۳-۱۳-۱۱-۲- پیروی از رویکرد تفکر مقایسه‌ای

اتخاذ رویکرد تفکر مقایسه‌ای نسبت به وقایع موجود در داده‌ها تکنیکی است که اهمیت بالایی در پیشبرد گراندد تئوری دارد. مقایسه مستمر با تحریک کردن فرایندهای فکری محقق امکان شناسایی مشخصه‌ ها و یا ابعاد منحصربه‌فرد موجود در داده‌ها را فراهم می‌سازد. با این حال، مقایسه‌ی وقایع موجود در داده‌ها نمی‌تواند از سوگیری محقق در حین تفسیر داده‌ها جلوگیری کند. بنابراین، محقق ممکن است با مراجعه به تجربیات حرفه‌ای یا مرور گسترده پیشینه‌ تحقیق مثال‌هایی از پدیده را بیابد که به عنوان مبنایی برای مقایسه‌ی پدیده‌ی تحت بررسی مورد استفاده قرار گیرند (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸). انجام مقایسه‌ها این امکان را به محقق می‌دهد تا در مورد مشخصه‌ ها و ابعاد ناشناخته‌ی پدیده‌ی مورد بررسی فکر کند و در حین تحلیل داده‌ها به دیدگاه‌هایی جدید دست یابد (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸).^[۱۷۸] در این مطالعه، محقق فعالانه به مقایسه وقایعی پرداخت که درون داده‌ها وجود داشت. ضمن آنکه مرور گسترده پیشینه‌ تحقیق و بررسی تجربیات حرفه‌ای وی زمینه را برای انجام مقایسه‌های بیش‌تر هموار کرد.

۳-۱۳-۱۱-۳- کسب دیدگاه‌های متعدد نسبت به یک واقعه

توصیف وقایع تنها از یک دیدگاه اغلب به بی‌طرفی محقق آسیب می‌زند. دیدگاه واحد می‌تواند از ادراکات یک فرد، یک سازمان یا حتی یک صنعت ناشی شود. ضرورتاً کنترل سوگیری هنگامی که داده‌ها تنها از یک منبع یا یک دیدگاه حاصل می‌شوند، دشوار است. محققین می‌توانند با کسب دیدگاه‌های متعدد نسبت به یک موضوع تا حد امکان این مشکل را تحت کنترل درآورند. روی‌آوری به دیدگاه‌های متعدد باعث می‌شود تا محقق به تعیین دیدگاه افراد شرکت‌ها، و صنایع در خصوص پدیده‌ی مورد بررسی بپردازد (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸، برگرفته از فوکردی، رحیم. ۱۳۹۰).

۳-۱۳-۱۱-۴- بازگشت دوره‌ای به عقب و طرح دوباره‌ی پرسش‌ها

طبق نظر اشتراوس و کوربین (۱۹۹۸)، محققین باید بسته به تجربیات و توانائی‌های شناختی خود به کسب بینش در موردچیزی که در پدیده منعکس‌شده و در داده‌ها واقعاً در حال وقوع است. مبادرت ورزند. بدین منظور لازم است تا محققین به صورت دوره‌ای به عقب بازگردند و از خود این دو پرسش کلیدی را بپرسند: “چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟ “، ” آیا آنچه فکر می‌کنم با واقعیت داده‌ها منطبق است؟ “^[۱۷۹] در این مطالعه، محقق به‌منظور شکل‌گیری فضائی مناسب برای تفکر در مورد پدیده‌ی مورد بررسی و طراحی سؤالات مورد استفاده در نمونه‌گیری نظری، به صورت دوره‌ای سؤالات مذکور را طرح کرد. بازگشت به عقب و طرح دوباره‌ی سؤالات به‌ویژه در مواقعی که چندین پاسخ‌دهنده موضوع ظاهراً یکسانی را مطرح می‌کردند، بسیار سودمند بود.

۳-۱۳-۱۱-۵- اتخاذ تفکر شکاکانه

اتخاذ تفکر شکاکانه به بی‌طرف باقی ماندن کوشش‌های محقق در حین تحقیق کمک می‌کند. فلسفه‌ شک‌گرایی از محقق می‌خواهد تا به تبیین‌های نظری، مقوله‌ها، فرضیات، و سؤالاتی که از داده‌ها، پشینه‌ی تحقیق، یا تجربیات فردی نشأت می‌گیرند.، موقتی نگاه کند. برچسب موقتی بودن تنها زمانی از روی تجربیات، مقوله‌ها، و … برداشته می‌شود که در برابر داده‌های واقعی حاصل از مصاحبه‌ها و مشاهده‌های آتی اعتبارسنجی شوند. (فوکردی، رحیم. ۱۳۹۰)

۳-۱۳-۱۱-۶- پیروی از رویه‌های تحقیق

به منظور کاهش سوگیری و افزایش سطح دقت تحقیق، در این مطالعه از رویه‌های پیشنهادی اشتراوس و کوربین (۱۹۹۸) برای پیشبرد تحقیق استفاده شد. طبق گفته اشتراوس و کوربین (۱۹۹۸)، ” اگرچه ممکن است محققین از میان تکنیک‌های پیشنهادی ما تنها برخی را انتخاب کنند، رویه‌های انجام مقایسات، پرسیدن سؤالات، و نمونه‌گیری براساس مفاهیم نظری استخراج‌شده از داده‌ها جزء الزامات روش‌شناسی گراندد تئوری به حساب می‌آیند.”^[۱۸۰]

۳-۱۳-۱۱-۷- حساسیت نظری

حساسیت نظری به معنی داشتن، و مهارت کافی در معنی‌دار کردن داده‌ها، استعداد درک، و قدرت تفکیک عناصر مربوط و نامربوط از وقایع و مثال‌هایی است که درون داده‌ها رخ داده‌اند. حساسیت نظری از دانش و تجربه‌ی محقق نشأت می‌گیرد. حساسیت نظری در حین کار کردن محقق با داده‌ها، انجام مقایسات، و جمع‌ آوری داده‌های جدید حاصل می‌شود. غرق شدن محقق در فرایند جمع‌ آوری و تحلیل داده‌ها باعث می‌شود تا ذهن وی نکات و معانی مناسب را از درون داده‌ها بیرون آورد (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸). حساسیت نظری به دنبال تحقق هدف‌های زیر است (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸)^[۱۸۱]:

 

1. 1. آزاد کردن تفکرات محقق از محدوده پیشینه‌ تحقیق و تجربیات شخصی.

 

1. 1. کمک به محقق برای اجتناب از شیوه‌های استاندارد تفکر در مورد پدیده‌ها.

 

1. 1. برانگیختن تفکر استقرائی در محقق.

 

1. 1. کمک برای تمرکز بر چیزهایی که جلوی چشم محقق قرار دارند و اجتناب از بدیهی قلمداد کردن آن‌ها.

 

1. 1. کمک به روشن شدن مفروضات و اغراقاتی که توسط مصاحبه‌شوندگان در داده‌ها رسوخ کرده است.

 

1. 1. کمک به محقق برای شنیدن بهتر آنچه شرکت‌کنندگان در تحقیق می‌گویند و درک بهتر معانی آن‌ها.

 

1. 1. کمک به محقق برای سرباززدن از مشکلات پیش روی بررسی داده‌ها.

 

1. 1. وادار کردن محقق به طرح پرسش‌های مختلف و در عین حال، دریافت پاسخ‌هایی موقتی.

 

1. 1. کمک به پیدا کردن برچسب‌هایی مناسب، هرچند این برچسب موقتی باشند.

 

1. 1. کمک به شناسایی و روشن کردن معانی ممکن برای مفاهیم

 

1. 1. کشف ویژگی‌ها و ابعاد در داده‌ها

 

مطالعه گسترده‌ی پیشینه‌ تحقیق و تجربیات حرفه‌ای محقق دو نمونه از منابع شکل‌گیری یا ارتقاء حساسیت نظری به‌حساب می‌آیند. دانش به‌دست‌آمده از این دو منبع، اگر با رعایت اصل بی‌طرفی همراه باشد. محقق را در فهم مناسب پدیده‌ی مورد بررسی یاری می‌کند. (فوکردی، رحیم. ۱۳۹۰) در این پژوهش محقق کوشید تا در مواقعی که مقوله‌ها نیازمند توسعه یا وضوحی بیشتر بودند، با مطالعه هرچه بیشتر پژوهش‌های پیشین امکان مقایسه بین مفاهیم و مقوله‌ها را فراهم سازد. در این خصوص، مطالعه‌ی پژوهش‌های انجام شده در حوزه‌ی مدیریت دانش زنجیره خدمات و دولت الکترونیکی در شکل‌دهی روابط بین مقوله‌ها و پدیده‌ی (مقوله‌ی) اصلی مفید واقع شد. علاوه بر این تجربیات حرفه‌ای محقق در حوزه تجارت الکترونیکی، به‌ویژه سوابق حرفه‌ای شش ماهه وی در سازمان ثبت‌احوال کمک شایانی به شکل‌گیری و یا افزایش حساسیت نظری در وی کرد.

۳-۱۳-۱۲- نمونه‌گیری نظری

به پیروی از رویه‌های مترتب گراندد تئوری، طرح نمونه‌گیری این مطالعه در حین فرایند تحقیق شکل گرفت. از آنجا که هدف از مطالعه‌ی حاضر ارائه یک مدل است، روش‌شناسی تحقیق تکنیکی را برای نمونه‌گیری پیشنهاد می‌کند که به تمرکز کوشش‌های محقق بر محدوده‌ی تحقیق که همانا بسط و اعتبار یافتن مدل در حال شکل‌گیری است، کمک کند. به اعتقاد اشتراوس و کوربین (۱۹۹۸)، گراندد تئوری از نمونه‌گیری نظری ” برای حداکثر کردن فرصت‌های مقایسه‌ی رویدادها، وقایع، یا اتفاقات استفاده می‌کند تا از این طریق به تعیین نحوه‌ی تغییر یک مقوله بر اساس ویژگی‌ها و ابعاد آن دست یابد". نمونه‌گیری نظری تجمعی است. بدین معنی که هر اتفاق نمونه‌گیری شده از داده‌های جمع‌ آوری‌شده‌ی پیشین نشأت می‌گیرد و به همان داده‌ها اضافه می‌شود. بر این اساس، در گراندد تئوری محقق هم می‌تواند از داده‌های جمع‌ آوری‌شده پیشین نمونه بگیرد و هم از داده‌هایی که قرار است جمع‌ آوری شوند. در مراحل اولیه‌ی تحقیق، بسیار محتمل است که به خاطر فقدان حساسیت نظری، محقق به اهمیت یا معنی برخی از اتفاقات و رویدادها پی نبرد و یا به آن‌ها بهای کمی دهد. بعدها و زمانی که محقق بینشی جدید نسبت به پدیده‌ی مورد مطالعه کسب کرد معقول است که به منابع سابق مراجعه کند و آن‌ها را در سایه شناخت بیش‌تری که پیدا کرده است از نو تحلیل (کدگذاری) کند. (برگرفته از فوکردی، رحیم. ۱۳۹۰)
نمونه‌گیری نظری بر نماینده بودن مفاهیم و نحوه تغییر ابعادی آن‌ها تأکید دارد. نماینده بودن مفاهیم در گراندد تئوری بدین معنی است که محقق نه از افراد که از مفاهیم، ایده‌ها و تجربیات نمونه می‌گیرد. در واقع، علاقه ما به گردآوری اطلاعات از افراد بیش‌تر به خاطر آگاهی از کنش‌ها و واکنش‌هایی است که آن‌ها در ارتباط با یکدیگر انجام می‌دهند یا نمی‌دهند و یا به خاطر دانستن طیف شرایطی است که باعث بروز کنش و واکنش و تنوع آن‌ها می‌شود، یا به خاطر آگاهی از نحوه تغییر یا عدم تغییر شرایط و شناخت اثرات ناشی از آن است، و یا به دلیل شناخت پیامدهای مترتب بر کنش‌ها و واکنش‌هایی است که موفق به انجام آن شده‌اند یا راهبردهایی است که به انجام آن مبادرت نورزیده‌اند (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸).^[۱۸۲] استفاده از نمونه‌گیری نظری در مراحل مختلف جمع‌ آوری و تحلیل داده‌ها (کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی) متفاوت است. تکنیک‌های نمونه‌گیری در این سه مرحله کدگذاری به ترتیب عبارت‌اند از: (۱) نمونه‌گیری باز، (۲) نمونه‌گیری ارتباطی و تنوعی، و (۳) نمونه‌گیری تمییز دهنده.^[۱۸۳]
در نمونه‌گیری باز، از آنجا که در مرحله‌ای از تحقیق قرار داریم که هنوز مفهوم شکل نگرفته، لازم است تا به کشف هرچه بیشتر مقوله‌های بالقوه و ابعاد و خصوصیات آن‌ها بپردازیم. بر این اساس، محقق می‌بایست در مواجهه با رویدادهایی که در حین مصاحبه و مشاهدات با آن روبرو می‌شود، رویکردی کاملاً باز در پیش گیرد و دائماً به دنبال نمونه‌گیری از افراد، مکان‌ها و شرایطی باشد که بیشترین فرصت را برای گردآوری مرتبط‌ترین داده‌ها درباره‌ی پدیده‌ی مورد بررسی فراهم می‌سازند. این بدان معنی است که در نمونه‌گیری باز تهیه‌ی فهرستی از پیش تعیین شده از افراد برای مصاحبه اقدامی درست به حساب نمی‌آید. نمونه‌گیری باز به میزان زیادی به توانائی فردی در حساس بودن نسبت به داده‌ها، مدیریت مصاحبه‌ها، مشاهده پدیده‌ها، استفاده از سؤالات پیگیرانه در حین مصاحبه، و تحلیل داده‌ای جمع‌ آوری‌شده بستگی دارد. در این مطالعه، محقق از دو تکنیک مقدماتی زیر برای اجرای نمونه‌گیری باز استفاده کرد:^[۱۸۴]

 

1. 1. شناسایی افراد، مکان‌ها یا وقایعی که امکان جمع‌ آوری هدفمند داده‌های مربوط به مقوله‌ها و ویژگی‌ها و ابعاد آن‌ها وجود داشت.

 

1. 1. استفاده از حساسیت نظری. محقق ضمن مهم دانستن رویدادهای غیرمنتظره در حین مصاحبه‌ها، تلاش کرد تا با طرح سؤالات پیگیرانه مناسب بیشترین استفاده را از فرصت‌های بوجودآمده کسب کند. در این خصوص، محقق با بازگشت به عقب و طرح سؤالاتی چون ” این چیست، و چه معنی‌ای می‌دهد” سعی در ایجاد و ارتقاء حساسیت نظری در خود داشت.

 

دو تکنیک فوق محقق را قادر ساخت تا مضامین و فرصت‌های به وجود آمده در حین مصاحبه‌ها را دنبال کند.
از نمونه‌گیری ارتباطی و تنوعی هنگام کدگذاری محوری استفاده می‌شود. در کدگذاری محوری به دنبال شناسایی مقوله‌های جدید، ویژگی‌ها و ابعاد آن‌ها و هم چنین رابطه بین مقوله‌ها و زیر مقوله‌های آن هستیم. به علاوه، در این مرحله از کدگذاری به دنبال اجرای پارادایم کدگذاری محوری هستیم. بنابراین لازم است تا ضمن شناسایی عناصر این پارادایم، به مرتبط ساختن آن‌ها به یکدیگر نیز مبادرت ورزیم. برای تحقق این هدف، محقق به دنبال نمونه‌گیری از وقایعی خاصی بود تا بتواند با بهره گرفتن از آن‌ها به شناسایی دامنه تغییرات ابعاد یک مفهوم، رابطه بین مفاهیم، شناسایی مقوله‌ها و مرتبط ساختن مقوله‌ها به یکدیگر بپردازد. نمونه‌گیری ارتباطی و تنوعی به‌ویژه در مواقعی که قصد روشن کردن معانی مفاهیم و روابطی که به‌واسطه‌ی تفاوت‌های موجود در مصاحبه‌شوندگان امری عادی به‌حساب می‌آید بسیار سودمند است.^[۱۸۵] نمونه‌گیری ارتباطی و تنوعی نیز از تکنیک‌های مورد استفاده در نمونه‌گیری باز استفاده شد. در این مطالعه محقق ابتدا تمامی مصاحبه‌های پیاده شده روی کاغذ را وارد نرم‌افزار MAXQDA نموده سپس کلیه مصاحبه‌ها تحلیل و پس از آن با نمونه‌گیری از وقایع خاص در مصاحبه‌های بعد کوشید تا به بینشی بهتر نسبت به مقوله‌ها و روابط بین آن‌ها دست یابد.
در کدگذاری انتخابی محققین باید به یکپارچه‌سازی سطوح ابعادی مقوله‌ها در قالب یک نظریه بپردازند. روابط میان مفاهیم را اعتبار بخشند و مقوله‌ای به‌خوبی توسعه‌نیافته را پالایش کنند (اشتراوس و کوربین ۱۹۹۸، برگرفته از فوکردی، رحیم. ۱۳۹۰). در این مطالعه، محقق با بهره گرفتن از نمونه‌گیری تمییز دهنده به انتخاب مصاحبه‌شوندگان و یا موقعیت‌هایی پرداخت که بهترین فرصت را برای تحلیل‌های مقایسه‌ای فراهم می‌کرد.

۳-۱۳-۱۳- مراحل کدگذاری در روش گراندد تئوری

 

۳-۱۳-۱۳-۱- گام ۱: کدگذاری باز

این مرحله از روش گراندد تئوری بلافاصله بعد از اولین مصاحبه انجام می‌شود. به عبارت دیگر محقق پس از هر مصاحبه شروع به پیدا کردن مفاهیم و انتخاب برچسب‌های مناسب برای آن‌ها و ترکیب مفاهیم مرتبط می‌کند. کدگذاری باز بخشی از تجزیه و تحلیل است که به صورت مشخص به نام‌گذاری و مقوله‌بندی پدیده‌ها از راه بررسی دقیق آن‌ها می‌پردازد. در ضمن کدگذاری باز داده‌ها به بخش‌های مجزا خرد می‌شوند، برای به دست آوردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها مورد مقایسه قرار می‌گیرند و سؤالاتی درباره مقولات مطرح می‌شود. اولین گام در کدگذاری باز برچسب زدن (نام‌گذاری) برای پدیده‌هاست به این صورت که هر پاراگرف را برمی‌داریم به اجزایی تقسیم می‌کنیم و به هرکدام از حوادث، ایده‌ها یا رخدادها نامی می‌دهیم. برای محققان بسیار راحت است که صرفاً نکات اصلی یا جملات را تکرار کنند اما این کار مفهوم‌پردازی نیست بلکه خلاصه گویی است. در هنگان نام‌گذاری برای پدیده‌ها بهتر است واژگانی را انتخاب کرد که آن‌قدر انتزاعی باشند که حداقل ده واقعه متفاوت ولی دارای ماهیت یکسان را پوشش دهد. گام بعدی در کدگذاری باز کشف مقوله‌ها می‌باشد. وقتی در داده‌ها پدیده‌های خاصی را مشخص کردیم آن گاه می‌توانیم مفاهیم را بر محور آن‌ها گروه‌بندی کنیم. این کار تعداد واحدهایی را که باید با آن‌ها کار کنیم کاهش می‌دهد. روند طبقه‌بندی مفاهیم را که به نظر می‌رسد به پدیده‌های مشابه ربط پیدا می‌کند مقوله پردازی نامیده می‌شود. به مقوله‌ای که کدهای (برچسب‌های) مرتبط را در بر می‌گیرد یک نام مفهومی داده می‌شود. باید توجه داشت که این نام باید انتزاعی‌تر از اسامی مفاهیمی (کدها) باشد که مجموعه آن‌ها مقوله را تشکیل می‌دهد. مقولات دارای قدرت مفهومی‌اند زیرا قادرند دیگر مفاهیم را بر محور خود جمع کنند.^[۱۸۶] در اینجا لازم است توضیح مختصری در مورد کد، مفهوم و طبقه ارائه دهیم:

 

• • کدها، واحدهای پایه‌ای (یا خرد) تحلیل هستند؛ زیرا از (تصویر ذهنی و) مفهوم‌سازی داده‌ها نظریه شکل می‌گیرد، نه به‌تنهایی از خود داده‌های واقعی.

 

• • مفاهیم، در نظریه‌سازی داده بنیاد زیر مقوله‌هایی از نوع کدهای باز هستند که وظیفه‌شان ارائه جزئیات بیشتری در مورد هر طبقه است

 

• • طبقه‌ها، در مقایسه با مفاهیم، انتزاعی‌تر بوده و سطحی بالاتر را نشان می‌دهند. آن‌ها از طریق همان فرایند تحلیلی انجام مقایسه برای برجسته‌سازی شباهت‌ها و تفاوت‌ها که در سطح پایین‌تر برای تولید مفاهیم استفاده شد، تولید می‌شوند. طبقه‌ها «شالوده» ساختن نظریه هستند و ابزاری فراهم می‌کنند که به‌وسیله آن نظریه می‌تواند یکپارچه شود (اشتراوس و کوربین، ۱۹۹۸)^[۱۸۷].

 

 

۳-۱۳-۱۳-۲- گام ۲: کدگذاری محوری

آنچه را که به عنوان مسئله اجتماعی می‌توان به آن پرداخت مجازات اعدام نیست، بلکه نمایش این شیوه از مجازات در ملأعام است که بازدارندگی آن به اثبات نرسیده است؛ گفتنی است که نمایش خشونت نه تنها آثار روانی و نامطلوبی بر روی زنان و کودکان می‌گذارد بلکه افزایش خشونت را در پی خواهد داشت چرا که نمایش صحنه اعدام اساساً خشونت‌زا است و به استمرار چرخه خشونت در جامعه کمک می‌کند.
بنابراین از منظرعلم جامع‌شناسی چنین کاری تایید نمی­ شود، چون از دیدگاه جامعه شناختی این کار اساسا افزایش و گرایش به پرخاشگری را در جامعه مهیا می‌کند. برخورد برخی از حاضران در مراسم اعدام در ملأعام که ساعت‌ها وقت صرف می‌کنند و حتی در این مدت بگو و بخند می‌کنند، وقتی مراسم اعدام در فرایند زمانی در مکان‌های مختلف تکرار شود نوعی بی‌توجهی را در انسان‌ها ایجاد می‌کند، نتیجه این می‌شود که تاثیر روانی خود را از دست می‌دهد و همانند گاوبازی یا مشت زنی در سایر جوامع می‌شود که انسان‌هایی که از دیدن صحنه‌های خشونت‌بار لذت می‌برند از دیدن صحنه اعدام فردی لذت می‌برند. تکرار این مراسم به افراد کمک می‌کنند تا خصلت‌های پرخاشگرانه خود را بروز دهند. زمانی مردم از ریختن خون حتی حیوان ناراحت می‌شدند اما هم اکنون در مراسم اعدام انسانی حضور می‌یابند در واقع آنچه در حال رخ دادن این است که سطح نگرش مردم از بازی با خون حیوانات به خون آدمیزاد تغییر می‌یابد و گرایش به خونریزی و کشتن انسان‌ها همانند تماشای آن بهنجار می‌شود و در برنامه بلند مدت گرایش به آدم کشی و قتل با برگزاری چنین مراسم‌هایی عادی شده و زمینه‌ساز عادی سازی جرم در جامعه می‌شود. اصولاانسان‌ها از برنامه‌های هیجانی استقبال می‌کنند، این اقدام درجه میزان تحمل آدم­کشی را در جامعه افزایش داده و موجب عادی شدن جنایت می‌شود.

مجید ابهری، متخصص علوم رفتاری نیز درباره اعدام در ملأعام معتقد است اعدام در ملأعام به شکل رایج دو اثر بر روحیه اجتماعی جامعه دارد، یکی اثر بازدارندگی است که بسیار موقت و کوتاه‌مدت است چرا که بزودی از حافظه جامعه پاک می‌شود و اگر قرار بود اعدام خاصیت بازدارندگی داشته باشد، الآن نباید هیچ قاتل و متجاوزی در کشور وجود داشته باشد و دیگر اینکه اعدام در ملأعام موجب گسترش روحیه افسردگی در جامعه می‌شود، چرا که تماشای منظره اعدام می‌تواند آثار رفتاری مختلفی داشته باشد که یک بعد آن هشدار و بازدارندگی است ولی ابعاد دیگر آن باید توسط روانشناسان، رفتارشناسان و آسیب‌شناساناجتماعی مورد ارزیابی قرار گیرد. همچنین در این زمینه باید به این نکته توجه داشت که اعدام در ملأعام نه تنها میزان تحمل آدم‌کشی را در جامعه افزایش می‌دهد بلکه این اقدام از نظر روان‌شناختی مکانیزم دفاعی و جبرانی را برای خانواده مجرم ایجاد می‌کند و موجب تقویت روحیه قساوت، انتقام و نفرت می‌شود و بطور بالقوه می‌تواند باعث قهرمان‌پروری مجرم نیز شود.^[۵۱]
در ادامه آقای ابهریمی­گوید: اعدام در ملأعام برای جرم‌های ضداجتماعی ممکن است آثار پیشگیرانه داشته باشد، اما اثرخشونت‌زایی و افسردگی آن بیشتر است و در درازمدت موجب پیدایش خشونت مخصوصاً در نوجوانان و جوانان می‌شود.
وقتی انسان شاهد کشته شدن کسی باشد از لحاظ عاطفی و روحی دچار ترس و اضطراب و نگرانی می‌شودواحتمال دارد اعدام در ملأعام برای افرادی که ممکن است مرتکب جرم شوند، عامل بازدارنده باشد،اما آثار منفی و مخربی بر روحیه اجتماعی جامعه می‌گذارد، ولی در مواردی که مجرمی با عمل خود موجب رعب، وحشت و نگرانی عمومی شود، اعدام در ملأعام می‌تواند موجب اطمینان خاطر و احساس آرامش در افراد شود.ولی متأسفانه در مورد کودکان خشونتی که در این عمل وجود دارد می‌تواند موجب نهادینه شدن ترس و ایجاد اضطراب در آنها شود.
به طور کلی می­توانیم تاثیر اجرای مجازات در ملأعام را بر روی تماشاگران و افراد جامعه، گسترش خشونت در جامعه بدانیم که آثار آن عبارتند از: کم شدن حساسیت تماشاچیان چنین صحنه­هایی نسبت به خشونت و پرخاشگری و در نتیجه عادی شدن چنین صحنه­هایی و از بین رفتن اثر تنبیهی و بازدارندگی این عمل، زیاده طلبی در پرخاشگری برای ایجاد هیجان بیشتر،ایجاد اضطراب و عصبی کردن تماشاچیان با نشان دادن وجود جرم و جنایت وخشونت در جامعه و ایجاد این تصور که در هیچ جا امنیت وجود ندارد، و در نتیجه باعث خدشه دار شدن بهداشت روانی مردم می­ شود.
۲-۳-۲-۴-۳کرخت‌ شدن
طبق پژوهش‌های روان‌شناسان اجتماعی، قرار گرفتن مکرر در معرض اخبار دردناک و ناخوشایند، اثر کرخت‌کننده‌ای برحساسیت ما نسبت به این رویدادها باقی می‌گذارد. در یک آزمایش، روان‌شناسی به نام دکتر ماری فرانس مارین، استاد روان‌شناسی دانشگاه مونترال کانادا در سال ۲۰۱۱ با انجام تحقیقی این موضوع را سنجید. او برای سنجش تاثیر اخبار بد بر سلامت روان در آزمایشی برای ۵۶ زن و مرد که در آزمون شرکت کرده‌ بودند، ۱۲ خبر خنثی و عادی و ۱۲ خبر بد مثل قتل، خشونت و سوانح راپخشکرد.
این مرحله اول آزمون بود، آزمودنی‌ها باید در مرحله دوم تکالیف اضطراب‌برانگیزی را حل می‌کردند، در هر دو مرحله هورمون کورتیزول شرکت‌کنندگان در آزمون در بزاق دهان‌شان سنجیده می‌شد. این هورمون که به‌دنبال استرس ترشح می‌شود در مرحله اول–یعنیشنیدناخبارخنثیواخبارمنفی- ترشحنشدهبود، امادرمرحلهدومکهآنهابایدآزمون‌هایچالش‌برانگیزیراحلمی‌کردند،هورمونکورتیزولزیادیدربزاقدهان‌شانجمعشدهبود. نتیجه‌گیریمحققاینبود که افراد با شنیدن مکرر اخبار بد کرخت می‌شوند و واکنشی نشان نمی‌دهند اما وقتی خودشان در موقعیت چالشی قرار می‌گیرند، زودتر از افراد دیگری که در معرض اخبار بد نبودند دچار استرس و اضطراب می‌شوند (استونزل، ۱۳۵۷: ۱۱۱).

 

3. 3. آثار و اهداف اجرای مجازات در ملأعام

 

پس از بیان مباحث نظری و شناخت پیشینه تاریخی اجرای مجازات در ملأعام در فصل اول و سپس شناخت مبانی و اصول اجرای مجازات در ملأعام از دیدگاه­ فقهی، علوم جناییدر فصل دوم، در این فصل به بررسی اهداف و آثار ناشی اجرای مجازات در ملأعام می­پردازیم.
اهداف اجرای مجازات درملأعام
قطع نظر از اینکه در خصوص اجرای مجازات در ملأعام از دیدگاه فقهی معتقد به کدام نظریه(وجوب، استحباب یا اجرای مجازات در ملأعام) باشیم بین علما و صاحب­نظران در مورد اهداف، آثار و تبعات فردی و اجتماعی اجرای مجازات در ملأعام اتفاق­نظر وجود ندارد؛ برخی آن را واجد آثار مثبت و بعضی نیز آن را دارای تبعات منفی می­دانند؛ ضرورت بحث در این باره بدین جهت است که شناخت اهداف، آثار و نتایج متفاوت حاصل از اجرای مجازات در ملأعام در هنگام صدور و اجرای حکم توسط مامورین دستگاه قضایی می ­تواند مفید فایده واقع شود.
لذا در این قسمت به بررسی اهداف اجرای مجازات از جمله ضرورت حفظ نظام اجتماعی، تقلیل امکان بزهکاری و پیشگیری از بزه­دیدگی و سودمند بودن اجرای آن برای مجرم پرداخته می­ شود.
۳-۱-۱ ضرورت حفظ نظام اجتماعی
وقوع جرایم تهدیدی علیه اجتماع محسوب می­ شود، چراکه نظام اجتماع از هم گسیخته می­ شود و امنیت و اقتدار حاکم بر جامعه خدشه­دار می­ شود. گاه با وقوع برخی جرایم افکار عمومی به شدت تحت تاثیر قرار گرفته و یا ساختارهای نظام به طور جدی در معرض خطر قرار می­گیرند که در این موارد، افراد خواستار برخورد سریع و قاطع دستگاه قضا با مرتکبان این جرایم هستند. به عنوان مثال، اگر با مرتکبین جرایم اقتصادی یا کلاهبرداران حرفه­ای به شدت برخورد شود و از طرق مختلفی چون اجرای مجازات آنها در ملأعام، انتشار اسامی آنها در رسانه­های گروهی، جراید، سایت­های اینترنتی و غیره به عموم افراد معرفی شوند، علاوه بر پیشگیری از وقوع جرایم مشابه در آینده و کاهش آنها، اعتبار و ابهّت این گونه مرتکبان از میان می­رود و نظم مختل شده اجتماع باز می­گردد.
پس، ضرورت­های اجتماعی در برخی موارد ایجاب می­ کند که از اجرای مجازات در ملأعام به عنوان حربه­ای موثر برای سرکوبی جرم و جلوگیری از بزه دیدگی افراد مختلف جامعه استفاده شود. لیکن، در این میان باید جانب احتیاط را رعایت کرد تا تاثیرات سوء احتمالی اعمال این شیوه اجرای مجازات به حداقل کاهش یابد.
جوامع بشری برای جلوگیری از تخطی افراد از قواعد و قوانین اجتماعی دو شیوه اساسی تعبیه کرده ­اند: جامعه پذیری و کنترل اجتماعی. جامعه پذیری شیوه­ای است که در آن قواعد و هنجارها درونی می­ شود و فرد بدون هیچگونه مراقبت بیرونی، همواره آنها را مراعات می­ کند. اما این شیوه همیشه کارآمد نیست. برخی افراد استعداد تخطی از قوانین را دارند و برخی موقعیت­ها بگونه­ای است که منافع یا احساس افراد، آنها را به سمت جرم سوق می­دهد، علیرغم علم به خطا بودن آن. در این موقعیت­ها، باید شیوه ­های دیگری را دنبال کرد، یعنی مراقبت از اینکه کسی خطا نکند و تنبیه کسانی که خطا کرده ­اند.
مجازات اصولا به همین منظور طراحی شده است. هدف اساسی مجازات، کاهش احتمال تخطی از قوانین است، با دو شیوه، اول اینکه با مجازات مجرم، وی تنبیه می شود و با تنبیه وی، احتمال تکرار جرم در وی کم می­ شود. این تنبیه دامنه­ای از مجازات­های اجتماعی مانند خنده و تمسخر و بایکوت دارد تا مجازات­های رسمی، مثلا جریمه اقتصادی، زندان و تبعید، زندان انفرادی (برای محروم کردن فرد از ارتباطات اجتماعی با دیگر انسان­ها) و بالاخره اعدام. فردی که حضورش برای جامعه خطرناک است، یا جرم بزرگی مرتکب شده که وجدان عمومی جامعه خدشه دار شده است، یا بارها مرتکب جرم شده و مجازات­های دیگر بر وی دیگر اثر ندارد، باید از جامعه حذف شود. اعدام برای این منظور تعبیه شده است.
اما مجازات فقط به معنای حذف شخص مجرم و تنبیه وی نیست، بلکه کم کردن احتمال جرم در آینده را نیز به همراه دارد. مجازات مجرم، تاثیرات مثبتی بر دیگر افراد جامعه، که مرتکب جرم نشده­اند دارد. یکی از این تاثیرات، تمایز میان مجرم و غیرمجرم است، که باعث افزایش همبستگی اجتماعی می­ شود. اما تاثیر اساسی مجازات در ترسی است که مجازات یک فرد بر دیگر افراد ایجاد می­ کند. وقتی فرد بداند یا بشنود که جامعه در حفاظت از هنجارها و قواعد خود جدی است و تخطی از آن را به سختی تنبیه می­ کند، در کجروی تردید و تامل می­ کند.این­ کارکرد بازدارندگی مجازات است.
برای اینکه این کارکرد محقق شود، در گذشته، مجازات­ها علنی و در منظر و مرئی مردم بوده است. همچنین مجازات­ها طولانی و شدید بوده است. مجازات اعدام در مغرب زمین پیش از انقلاب فرانسه (تعذیب)، بسیار دردآور بوده و کارکرد اساسی آن طولانی کردن فرایند جان دادن محکوم به اعدام بوده است. میشل فوکو در صفحات ابتدایی کتاب مراقبت و زندان به تفصیل مجازات کسی را که به پادشاه فرانسه سوء قصد کرده بوده، بیان می­ کند، که تمام اعضا و عضلات وی را، یکی یکی جدا کردند و تا وقتی آن نگون بخت هنوز تنه­ای (بدون دست و پا) داشته زنده بوده است. فوکو نقل می­ کند که فرد مدام از جلاد تقاضا می­کرده که او را از این رنج خلاص کند. لذا مجازات در ملأعام، همراه با مجازات شدید، صورتی از مجازات را پدید می­آورده که امیل دورکیم آن را مجازات تنبیهی می­نامد. لذا مجازات در ملأعام، علاوه بر تشفی وجدان جمعی آسیب دیده بر اثر تخطی از هنجارها، به افزایش همبستگی اجتماعی (تمایز میان مجرمین و سایر جامعه) نیز می­انجامید و در نهایت اینکه با ترساندن مردم از مجازات، احتمال تکرار دوباره آن را توسط دیگران کاهش می­دهد.
این نوع از مجازات، در برخی کشورهای جهان با همان صورت گذشته تکرار می­ شود.(ایران، عربستان)اما در دوران حاضر، تغییرات اجتماعی فراوانی رخ داده که باعث شده که این نوع از مجازات، با انواع پیامدها روبرو شود که از اثرگذاری آن کاسته است. برخی از این تغییرات عبارتند از:در گذشته بین وقوع جرم و زمان انجام مجازات فاصله اندکی بود و کمتر حقی به متهم داده می­شد تا به انواع روش­ها بیگناهی خود را ثابت کند، یا قاضی به سرعت به علم می­رسید و حکم صادر می­کرد. به همین دلیل، به سرعت مجرم مجازات می­شد. اما امروزه با طولانی شدن فاصله بین جرم و مجازات، اصل جرم فراموش می­ شود و خانواده داغدار نیز داغ خود را فراموش می­ کنند. با فراموش شدن جرم و آسیب­های وارده از جرم (به دلیل فاصله زمانی)، در زمان مجازات، رافت به سمت مجرم افزایش پیدا می­ کند.
چون این بار آنکه در معرض مرگ است، مجرم است نه قربانی. رویه جامعه­پذیری در دوران گذشته و نیز آشنایی آنها با جنگ و مرگ، کودکان را در برابر مجازات آسیب پذیر نمی­کرد. کودکان از ابتدا با مساله مرگ درگیر بودند و مرگ در متن زندگی جریان داشت. اما امروزه مشاهده مرگ و اعدام برای کودکان بسیار دردناک است و ممکن عواقبی برای تمام عمر بر آنها داشته باشد. از این رو، دقت می­ شود تا کودکان شاهد مجازات اعدام نباشند.
پایه گذاران مکتب نئوکلاسیک فرانسه معتقدند که مجازات باید موجب آرامش و تسکین افکار عمومی شود و مجرم در حین اجرای مجازات متنبه شده و نتایج اعمال بد خود را درک کند. اعمال عقوبت را باید به اطلاع مردم رساند تا وقوف بر آن اثر تهدیدی کیفر حاصل شده و مردم جدیت دستگاه عدالت جزایی را در مقابله با بزهکار شاهد باشند. بنابراین شایسته است که مقامات قضایی در مواردی از پیش، مردم را آگاه ساخته تا با حضور آنها اجرای کیفر انجام شود. بنابراین اجرای کیفر مخصوصا در محل ارتکاب جرم خود می تواند متضمن امنیت و آرامش عمومی باشد و نظم مختل شده در اثر جرم را به دامان جامعه بازگرداند و باعث ایجاد حسن امنیت و آرامش ناظران مجازات شود.^[۵۲]
لازم به ذکر است در نظام کیفری اسلام نیز ایجاد جامعه­ای سالم و برخوردار از آرامش و نظم عمومی به منظور تحقق اهداف عالی انسانی همواره مورد توجه بوده است و اعمال مجازاتها در ملأعام در خصوص برخی مجرمان نشانگر کوششی است در راستای حفظ و بقای اجتماع. همانگونه که در برخی موارد ضرورتهای اجتماعی مستلزم برخوردهایی چون اجرای مجازات در ملأعام برای نیل به اهداف گوناگون فردی واجتماعی است و در این راه گاهی قاطعیت و شدّت عمل لازم است. لیکن در اعمال این شیوه­ اجرای مجازات نباید با برخوردهای نامناسب و استفاده از ابزارهای غیر متعارف متوسل شد و آن را به طور ناروا نسبت به طیف گسترده­ای از مجرمان بدون مرزبندی و تفکیک میان آنها به کار برد؛ چرا که همین امر می ­تواند زمینه ساز اغتشاش و شاید ناامنی در جامعه شود.
البته در این رابطه موریا دوگلان که یکی از حقوقدانان اواخر قرن هجدهم است چنین می­نویسد: قاضی هنگام اعلام و اجرای مجازات می­بایست سه منظور اساسی قانونگذار را در نظر داشته باشد:
یکم: مجرم اصلاح شود و دوباره مرتکب همان جرم یا جرام دیگر نگردد.
دوم: آنکه انتقام فردی که از جرم زیاندیده کشیده شود.
سوم: نظم عمومی مختل نگردد یعنی وحشت و شدت مجازات طوری نباشد که کسی در فکر ارتکاب چنان بزهی نیفتد (مارکویست، ۱۳۳۳: ۹۲و ۹۳).
با توجه به این نظریه متوجه می­شویم که مجازات در ملأعام نیست که می ­تواند منجر به حفظ نظم در جامعه شود، بلکه اجرای قاطع مجازات در چاچوب قانون استکه می ­تواند موجب حفظ نظم عمومی و اثر بخشی اهداف غائی قانونگذار گردد.
۳-۱-۲ تقلیل امکان بزهکاری
در بعضی از مجازات­ها می­بینیم که تحقیر مجرم مورد نظر است. این امر هم باعث شرمندگی خود وی و دریافتن قبح عملی است که از او سر زده و هم باعث بیداری دیگران که شاهد ماجرا هستند، تا به عاقبت زشت و ناخوشایند ارتکاب اعمال خلاف قانون پی برده، از اندیشه ارتکاب چنین اعمالی دور شوند.
یکی از وجوهی که می­توان برای توجیه اجرای مجازات در ملأعام نسبت به برخی مجرمان مطرح نمود، تقلیل امکان بزهکاری و پیشگیری از بزه دیدگی بسیاری از افراد است. زیرا به هنگام اعمال مجازات در ملأعام افراد زیادی شاهد آن خواهند بود و در این میان کسانی که احتمال ارتکاب جرایم مشابه توسط آنان در آینده می­رود، به تامل واداشته می­شوند و در برخی از آنها نیز ارعاب و نگرانی از اجرای چنین مجازاتی ایجاد می­ شود و از طرفی نیز با شناخته شدن مجرم در میان افراد، احتمال بزهدیده واقع شدن بسیاری از افراد تقلیل می­یابد.
پس مشاهده­ صحنه­ی چنین مجازات­هایی و یا شنیدن خبر آنها باعث می­ شود که دیگران متوجه شوند که چنین رفتارهایی مضر و غیر سودمند است و چه سرنوشتی در انتظار مرتکبان آنها خواهد بود. بنابراین همین احساس تردید و یا ترس از رسوایی در میان همگان می ­تواند در بازدارندگی دیگر افراد جامعه از ارتکاب جرایم مشابه موثر واقع شود.
البته به این امر هم باید توجه داشت که تاثیر اجرای مجازات­ها در ملأعام از نظر جلوگیری از ارتکاب جرایم به واکنش اعضای جامعه، مشروعیت مجازات، وضع اجتماعی مجرم هم بستگی دارد(صانعی، ۱۳۷۲: ۱۶۵). پس باید به ملاحظات گوناگونی چون نوع جرم، میزان آسیب وارده به اجتماع و افراد از ناحیه­ی آن جرم، موقعیت و شخصیت مجرم و غیره توجه داشت تا به میزان اثربخشی مجازات در بازدارندگی عموم افراد جامعه پی برد.
سودمندی اجرای مجازات در ملأعام برای افراد جامعه
در کنار ضرورت­های اجتماعی و بازدارندگی عمومی، یکی دیگر از مبناهایی که از نظر عقلی برای اعمال اجرای مجازات در ملأعام می­توان مطرح نمود، سودمند بودن آن برای مجرم است. زیرا با ارعاب حاصل از معرفی شدن به افراد جامعه و احیانا رسوایی در بین همگان می­توان به تقویت زمینه­ اصلاح مجرم امید بست. ولی در عین حال باید توجه داشت که صرفا با تکیه بر این مبنا نمی­ توان بازپذیری و تطبیق مجدد مجرم با جامعه را به دست فراموشی سپرد چرا که یکی از نتایج اعمال کیفر باید اصلاح و تربیت مجرم باشد. پس، نمی­ توان منکر این امر شد که معروفیت و اشتهار ناشی از اعمال اجرای مجازات در ملأعام در برخی از جرایم و رسوایی و بدنامی در میان افراد ممکن است مجرم معرفی شده را بیش از پیش جری­تر و گستاخ­تر کند و چه بسا باعث انتقام­جویی در او شود.
همچنین اجرای مجازات در ملأعام باب سوءاستفاده و تبعیض در قانون و اجرای مجازات را برای افراد ذی نفوذ و دارای قدرت و ثروت بسته و دستگاه قضایی، به ویژه قضات و ماموران اجرای احکام را از اتهام اخذ رشوه، پارتی بازی و سایر سوءاستفاده­های غیرقانونی مبرا می­سازد، زیرا در صورتی که مجازات­ها در اتاق­های بسته انجام شود این شائبه را ایجاد می­ کند که ممکن است دراجرای مجازات افرادی خاص، عدالت آن گونه که باید رعایت نشده باشد و همین نگاه بدبینانه به سیستم قضایی باعث بدگمان شدن و بی اعتمادی افراد جامعه خواهد شد.
اجرای این کیفر باید به چنان شیوه­ای انجام شود که بازگشت دوباره­ی مجرم به راه صحیح زندگی را دشوار نکند تا از این طریق هم عدالت محقق شود و هم اهداف اصلاحی و تربیتی تامین گردد.
با توجه به مطالب فوق، می­توان گفت که هر کدام از این مبناها به تنهایی نمی­تواند توجیه کننده­ اعمال مجازات در ملأعام باشدو ترکیبی از این تئوری­هاست که می ­تواند مبنای اساسی عمال مجازات در ملأعام محسوب شود. چراکه با اعمال این شیوه­ مجازات در برخی از جرایم خاص، انتظار می­رود ضمن حفظ کرامت و مقام والای انسانی، پاسخی مناسب به ضرورتهای اجرای این مجازات داده شود تا هم انسجام و نظام خدشه دار شده اجتماع سامان یابد و هم با برخورد صحیح و مناسب در اعمال این مجازات، علاوه بر تحقق اهداف بازدارندگی آن، عدالت کیفری هم محقق شود.
۳-۱-۴هدف پیشگیرانه مجازات در ملأعام
هدف کیفر تحمیلی به بزهکار، تنها برقراری تعادل اجتماعی، تنبیه اخلاقی و مجازات مجرم به لحاظ عدم رعایت وظایف اجتماعی و ارضای افکار عمومی نگران و منزجر نیست. علاوه بر آن لازم است که هر مجازات آن طور انتخاب و اجرا شود که برای دیگران درس عبرتی باشد و کارکرد پیشگیرانه سودمندی را ایفا کند. مجازات باید کمک کند تا جرمی که به وقوع پیوسته، دیگر بار چه توسط خود مجرم( پیشگیری خاص) و چه توسط سایر شهروندان( پیشگیری عام) تکرار نشود (بولک، ۱۳۸۵: ۴۲).
در مورد نکته اخیر، کیفر تحمیلی باید برای دیگران یک درس و الگوی نجات­بخش(عبرت­آموزی) محسوب شود؛ در مورد نکته اول یعنی تحقق پیشگیری خاص، باید کوشش کرد تا مجرم چه از طریق تهدید و چه از طریق اصلاح و سازگارسازی مجدد( بهسازی)، دیگر مرتکب جرایم جدید نشود.
به نظر می­رسد یکی از اهداف قانونگذاران و مجریان قانون در رابطه با اجرای مجازات در ملأعام، بحث پیشگیری باشد که با این شیوه اجرا سه گروه از افراد جامعه را مخاطب خود می­سازد: مجرمان را، با این هدف که دیگر مرتکب جرم نشود، مجرمان بالقوه را، تا به آنها نشان دهد سرانجام تخطی از قانون را، و همچنین حتمیت و قطعیت اجرای مجازات را برای آنها اثبات کند و آنان را از جرایم احتمالی منصرف کند؛ و در آخر هدف عامه مردم است که عملکرد خود را در رابطه با جرایم و پیشگیری از آن نشان دهد.
آثار مجازات در ملأعام

(ب)
(الف)
(د)
(ج)
شکل۳-۴ : مقاطع پیشنهاد شده مهاربند BRB با مصالح پرکننده
(الف)فوجیموتو (ب)ناگائو و تاکاهاشی (ج)اینیوو (د)حوریی و یابه
هم­چنین چندین مقطع برای مهاربند BRB که در آن از مصالح پرکننده استفاده نشده بود، نیز ارائه شد که در زیر به چند نمونه از آنها اشاره شده است (شکل ۳-۵):

سوزوکی^[۲۷] و همکارانش]۱۳[ در سال ۱۹۹۴ یک مقطع بال­پهن که توسط یک لوله فولادی از کمانش جانبی آن جلوگیری می­شد، را به عنوان مقطع مهاربند BRB مورد آزمایش قرار دادند.
تادا^[۲۸] و همکارانش]۱۴[ در سال ۱۹۹۳ از دو مقطع دایره­ای تو در تو به عنوان مهاربند BRB استفاده کردند که لوله داخلی سختی خمشی لازم جهت جلوگیری از کمانش را فراهم می­ کند و بار محوری به لوله خارجی وارد می­ شود.
شیمیزو^[۲۹] و همکارانش]۱۵[ نیز یک لوله مربعی شکل به عنوان عضو محصور­کننده و هسته با مقطع صفحه­ای و صلیبی را مورد آزمایش قرار دادند.
سریدهارا]^[۳۰]۱۶[ یک هسته داخل غلاف نگهدارنده را پیشنهاد کرد که بار محوری فقط به هسته اعمال می­ شود. در این سیستم، با جلوگیری کردن از کمانش­های هسته توسط غلاف، هدف رسیدن هسته به تنش تسلیم است. رفتار هسته در این سیستم به نسبت سختی بین هسته و غلاف بستگی دارد. با اعمال بار، نمونه ابتدا در مود اول کمانش می­ کند و هسته در دو انتها و در وسط توسط غلاف نگهداشته می­ شود، با افزایش بار محوری امکان کمانش هسته در مودهای بعدی نیز وجود دارد.

(ج)
(د)
(ب)
(الف)
شکل۳-۵ : مقاطع پیشنهاد شده مهاربند BRB بدون مصالح پرکننده
(الف)سوزوکی (ب)تادا (ج)شیمیزو (د)سریدهارا
ایواتا]۱۷[ در سال ۲۰۰۰ بر روی ۴ مدل مختلف مهاربند BRB بررسی مقایسه­ ای انجام داد که در زیر به نتایج آن اشاره می­کنیم:
نمونه اول مدل پیشنهادی فوجیموتو بود. این قطعه در سخت­کننده­ های انتهایی دچار شکست شد و هم­چنین ماده پر کننده نیز آسیب دید. کرنش ماکزیمم ۳% شد که در سیکل ۱۴ اتفاق افتاد. (شکل۳-۶-الف)
نمونه دوم مدل پیشنهادی شیمیزو بود. این نمونه در مقایسه با نمونه­های دیگر عملکرد ضعیف­تری داشت. کمانش در وسط هسته فلزی در سیکل دوم اتفاق افتاد، در حالیکه کرنش ۱% بود. هم­چنین استهلاک انرژی این نمونه نیز پایین بود. (شکل۳-۶-ب)
نمونه سوم مدل پیشنهادی فوکودا بود که شامل یک صفحه فولادی تخت بود که توسط دو مقطع ناودانی که با پیچ­های با مقاومت بالا به هم متصل شده بودند، از کمانش جانبی هسته جلوگیری می­شد. کمانش جانبی در سخت­کننده­ های جانبی در حالی­که کرنش ۵/۲% بود، اتفاق افتاد و در کرنش ۳% پیچ­های اتصال نیز تسلیم شد. (شکل۳-۶-ج)
نمونه چهارم مدل پیشنهادی سوزوکی بود. همانند نمونه دوم از مصالح پرکننده استفاده نشده بود، در لحظه تغییر مکان متناظر با کرنش ۲%، کمانش جانبی در وسط مهاربند مشاهده شد و هم­چنین چندین ترک نیز در لوله مستطیلی دیده شد که در کرنش ۵/۲% شکست. هر دو در سیکل دوم بارگذاری اتفاق افتاد. (شکل۳-۶-د)

(د)
(ج)
(ب)
(الف)
شکل۳-۶ : منحنی رفتار چرخه­ای چهار نمونه
(الف) رفتار مدل فوجیموتو (ب) رفتار مدل شیمیزو (ج) رفتار مدل فوکودا (د) رفتار مدل سوزوکی
فوجیموتو بر روی پنج نمونه با مقطع کلی یکسان با شکل مقطع ۳-۴-الف، آزمایش­های متعددی انجام داد. در این نمونه­ها ابعاد هسته ثابت بوده و فقط خصوصیات غیرخطی مصالح متفاوت انتخاب شدند. نسبت بار کمانشی اولر به بار تسلیم مصالح ( P_E/P_y ) در بازه ۵۵/۰ تا ۸۲/۳ متفاوت است. نمونه­ها تحت بارگذاری چرخه­ای آزمایش شدند، تا جایی­که به زاویه متناظر تغییر شکل طبقات و بار طراحی برسند. آزمایش­ها نشان می­داد که در نمونه­هایی که نسبت مقاومت کمانشی اعضای محصورکننده بزرگ­تر از مقاومت تسلیم باشد، رفتار چرخه­ای سازه مطلوب­تر می­ شود که در شکل ۳-۷ نشان داده شده است.
(ب)
(الف)
شکل۳-۷ : نتایج آزمایش نمونه­های مختلف (الف) P_E/P_y=0.75(ب) P_E/P_y=3.53
هم­چنین فوجیموتو با انجام آزمایش­های متعدد بر روی مواد غیرچسبنده و جداکننده، در نهایت برای مقطع مهاربند ارائه داده، یک نوار وینیل- ماستیک پر شده با مصالح پلی­استر پیشنهاد کرد. هم­چنین تغییر مکان اولیه موجود در هسته (اعم از نقص اولیه یا مشکلات اجرا) نیز مورد بررسی و آزمایش قرار گرفت. نشان داده شد که نقص اولیه فقط در مواردی­که مقدار بار بحرانی مصالح پرکننده با بار تسلیم هسته تفاوت چندانی نداشته باشد، حائز اهمیت می­ شود.

قاب­های با مهاربند مقاوم در برابر کمانش^[۳۱]

سبلّی^[۳۲] ]۱۸[ در سال ۲۰۰۳ مطالعات متعددی برای مشخص کردن رفتار قاب­های با مهاربند مقاوم در برابر کمانش تحت بارهای ناشی از زلزله انجام داد. چندین قاب ۳ و ۶ طبقه با شکل مختلف که بصورت V شکل مهاربندی شده بودند را با روش تحلیل دینامیکی غیر­خطی آنالیز کرد. نیروی معادل استاتیکی به جای نیروی زلزله به قاب اعمال شد، ضریب کاهش ® برای قاب با مهاربند مقاوم در برابر کمانش برابر ۸ و برای قاب با مهاربند معمولی برابر ۶ در نظر گرفته شد. نوع خاک D و ضریب اهمیت سازه نیز برابر یک در نظر گرفته شد. مقطع مهاربند فقط بر اساس معیار مقاومت و بدون در نظر گرفتن معیار کمانش جانبی طراحی گردید. در تمام قاب­ها اتصالات تیر به ستون از نوع اتصالات صلب و اتصال مهاربندها به قاب از نوع اتصالات ساده در نظر گرفته شد. نتایج برای مدل ۶ طبقه تحت بار g98/0 نشان داد که تغییرمکان نسبی حداکثر برابر ۰۱۶/۰ است. هم­چنین از آنالیز استاتیکی نتیجه شد که رفتار قاب­های با مهاربند BRB در برابر ضریب رفتار ( R ) چندان حساس نیستند و رفتار کلی آنها در برابر تغییرمکان حداکثر نسبت به قاب­های با مهاربند معمولی و قاب­های خمشی بهتر است.
یاماگوچی^[۳۳] و همکارانش]۱۹[ در سال ۲۰۰۲ یک آزمایش در ابعاد واقعی جهت بررسی رفتار قاب­های خمشی متداول و قاب­های مهاربندی شده انجام داد. اجزای آزمایش از یک میز لرزان و یک سیستم آونگ و فنر جهت ایجاد پریود طبیعی ساختمان­های بلند تشکیل شده بود. (شکل ۳-۸ )
شکل۳-۸ : تصویر شماتیک آزمایش میز لرزه
داده ­های سه زلزله با دو شدت حرکت زمین ( شدت۱ و شدت۲ ) که از نظر سرعت حداکثر زمین با هم تفاوت داشتند، مورد استفاده قرار گرفت. ( سرعت زمین در شدت۱ برابر ۲۵ سانتی­متر بر ثانیه و سرعت پیک زمین در شدت۲ برابر ۵۰ سانتی­متر بر ثانیه است). برای مهاربند استفاده شده در آزمایش از مقطع ارائه شده فوجیموتو استفاده شد. قاب خمشی در طول آزمایش یک رفتار خطی با استهلاک انرژی کم در شدت۱ نشان داد، با وجود این تغییر مکان نسبی طبقات و کرنش تیرها از حد تسلیم تجاوز کردند. در شدت۲ قاب دچار آسیب شد و تغییر شکل­های خیلی بزرگ اتفاق افتاد. تسلیم تیرها باعث استهلاک انرژی در قاب شد. نتایج به­دست­آمده نشان داد که تا زمانی­که اعضا در حالت الاستیک بودند، اتلاف انرژی نتایج مشابهی در مدل­های مختلف داشته است. ولی تغییر مکان نسبی طبقات و کرنش تیرها در حدود تا حد تسلیم شد. حداکثر تغییر مکان نسبی طبقات در حدود ۲۷% حداکثر مقدار به دست آمده از قاب خمشی بود.
این آزمایش محاسن استفاده از مهاربند ضد کمانش در قاب جهت کنترل تغییرمکان­های جانبی را نشان می­داد.

مقایسه مهاربند مقاوم در برابر کمانش با مهاربندهای معمولی

در این بخش ابتدا مقایسه­ ای که توسط اسکودرو^[۳۴] و ناکاشیما^[۳۵] ]۲۰[ بین مهاربندهای معمولی با مهاربند مقاوم در برابر کمانش از نظر پریود ارتعاشات، سختی جانبی و تغییر مکان نسبی طبقات بر اساس نتایج تحلیل­های عددی انجام گرفته است، بیان شده و در ادامه یک مقایسه اقتصادی که توسط شرکت داسه^[۳۶]]۲۱[ بین هزینه اجرای ساختمان­های ساخته شده با مهاربند همگرای معمولی و مهاربند مقاوم در برابر کمانش انجام گرفته است، بیان خواهد شد.

مقایسه پریود ارتعاشی، سختی و تغییر مکان نسبی

رفتار پس از کمانش مهاربندها بسیار پیچیده است و بحث درباره آن در آنالیزهای ساده مشکل است. برنامه ­های کامپیوتری معمولی نیز قادر به در نظر گرفتن این رفتار نیستند. ولی در این مطالعه با بهره گرفتن از برنامه CLAP که توسط تادا نوشته شده و قادر به در نظر گرفتن رفتار پس از کمانش اعضا در فشار است، به آنالیز و مقایسه مهاربندها پرداخته شد. اسکودرو نمونه­های مختلف کامپیوتری را که از نظر تعداد طبقات، مشخصات مصالح، شکل مقطع و مولفه­های زمین­لرزه وارد به سیستم با هم متفاوت بودند، جهت انجام مقایسه دو نوع مهاربند در نظر گرفت.
شکل ۳-۹ مدل­های ایجاد شده در برنامه را نشان می­دهد. همه اعضا شامل تیرها، ستون­ها و مهاربندها بصورت مفصلی به هم متصل شده ­اند. در این حالت کلیه بارهای جانبی ناشی از ارتعاش زمین توسط اعضای قطری (مهاربند) تحمل می­شوند. جرم طبقات در محل اتصال تیرها با ستون­های هر طبقه قرار گرفته است. در این مطالعه، دو قاب با جزئیات نشان داده شده در شکل ۳-۹ که یکی سه طبقه و دیگری دوازده بود، طبقه مورد بررسی قرار گرفتند.
شکل۳-۹ : شکل کلی مدل مورد مطالعه]۲۰[
مهاربند
مفصل
جرم فعال جهت در نظر گرفتن ∆P-
صلب
اعضای الاستیک
برای طراحی مهاربندها نیروی معادل استاتیکی را به همه گره­های ستون­های A اعمال کردند. اثر P-∆ با اعمال جرم فعال عمودی در همه گره­های ستون C در نظر گرفته شد. از آنجایی­که اتصال قاب به صورت مفصلی بود، در نظر گرفتن یک قاب پشتیبان مفید می­باشد. این قاب پشتیبان، از ستون­های C و تیرهای متصل به آن تشکیل شدند که یک سختی مضاعف برای قاب مورد مطالعه ایجاد می­کرد که با کاهش رفتار غیر­پایدار ممکن به دلیل اثر P-∆ صورت می­گرفت. یک روش دیگر جهت تامین سختی قاب مفصلی به وسیله پارامترهای سخت­شدگی کرنشی فولاد بود که افزایش سخت­شدگی کرنشی باعث افزایش سختی قاب می­شد.